Unmasking the Maya

Xpuk ti Sk’opike

Istzob sba yabtelik ta tz’ib ti yech melel xak’ tze’ej lo’il ti k’u x’elan skuxlejalik xchi’uk ti j’abtel mayaetik ta Estaros Unirose.


“J-lom ta slumal Mejikoe oy sk’atajesobil yu’un ti k’usitikuke, sna’ik xa k’usi ta spasik xchi’uk ti sp’ijilike, xchi’uk yantik o ti k’usi ta xmuk’ib o ech’ele, ali ta Chyapae yech o batz’i abol sba xchi’uk ti yabtelik ta osil balamile, stuk no ox batz’i me’on tajmek ta sjunlej Mejiko. Ja’ nox yosilalik ti batz’i abol sba ta spechlej balamile. Li krixchanoetike batz’i abol sbaik tajmek, batzi jutuk tajmek k’u xi tael ti abtele, yan lavi x’elan talem sk’oplal yu’unik li buyuk xa nox chonolajkótik xchi’uk li sakil viniketike, ali jbatz’I tz’unub iximtike ta xa xjel ech’el ta k’atajesbil ixim, ti tey likem tal stz’unbal ta slumal ti sakil viniketike. A taj pasbil ixime ja’ xa nox xtun ta sve’el li chitome; ch’abal xa xch’ulel, ma’uk xa yech k’u cha’al li jbatz’i iximtike, le’e ja’ jmotontik ta kajvaltik. Taj ixim taje batz’i yalem xa stojol. Yech’o ti mu xa yechuk xch’am ta ch’ivit k’u cha’al ti vo’nee, yu’un lek to ox xch’am ta chonel ti p’olmaletike. Ja’ xa me ta skoj taj une, li jchi’iltaktike ep xa ta xbatik k’alal Estaros Unirose ta xbat sa’ yabtelik, ti yalojike ja’ lek ta xjelavik ech’el ta ch’abal svunik, mu xko’olaj xchi’uk ti ta xchamik ta vi’nale xchi’uk li ilbajinel ta solteroetike, ti ja’ yech likem o ti k’alal istam sbaik li Sapatistae”.
--Xun Teratol.

 
J’abteletik ta periodiko

Oy xa ox sjayibal u stam sbaik li Sapatista ta sjabilal 1994, ali buch’utik lek ta x’abtejik skwenta j’abteletik ta osil balamil ta Florida, istakik ta ik’el li j’abteletik ta Sna Jtz’ibajome, ibat batuk la yak’ik iluk yabtelik ta ak’-‘elav ta Immokalee (Imokali), Florida, oy jun bik’it jteklum ti naka j’abteletik ta osil balamile, tey ta Everglades. Te yo’e oy lajuneb xcha’-vinik (30,000) ta mil j’abteletike, naka ch’abal svunik, likemik ta Mejiko, ta Vatemala xchi’uk ta Haiti (Ayti), ta xtuch’ik chichol, ich xchi’uk naranja.

  Xvinaj ta xmilvanik ta tuk’ solteroetik “Ti k’alal ijva’tzantikotik li abtel ak’ob elav SKOTOL TA SKOTOL, ta sjabilal 1994, ja’ iyich’ pasel yo’ ti mu xcha’-‘ay xka’itik o ti ilajik ta mil-bail lavi x’elan yolel to xchi’uk ti ech’em xa li’ ta Chyapae; yech onox chich’ ak’bel yipal, k’usi un staoj yav stalel ti jchi’iltaktike, ti k’u x’elan ta sta stak´inike, ti k’opetike xchi’uk ti stalel skuxlejike, a le’e yu’un xa onox tz’ikem ku’untikótik ti oy xa ech’em ta vo’ob syen xchi’uk vaxakib sjabilale (508). Ali ak’ob elav li’e, tey ta xal ka’itik ti k’usi ta jch’untike xchi’uk ti k’usi yatel ko’ontik ti k’usi xi ilik o li k’op yu’un Sapatistaetik, a le’e batz’i ich’ay to o yo’onik ta sjunul balamil ti istam sbaik ta tuk’e”.
--Tziak Tza’pat Tz’it.
  Ta xanavik xchi’uk smuk’ta lok’ol Markux

“Ti k’alal ilaj kak’tikotik iluk li ak’ob elav SKOTOL TA SKOTOL, ali jchi’iltaktik ti buch’utik isk’elik elave isjak’ik, k’u la yu’un istam sbaik ta tuk’ li Sapatistaetike.- Yu’un oy tajmek ti ilbajinele, a le’e ma’uk lo’il, -xkutikotik un. Ali EZLN, ja’ sva’an sbaik ti syu’elalike xchi’uk k’usuk ta xich’ malael ti oyuk lek ti chapanele, ti ich’el ta muk’ skwenta slumal ti batz’i vinik antzetike, ma’uk nox li ta Chyapae, yu’un ta sjunul Mejiko. Yu’un mu xa k’usi xich’ malael ti oy to ta x’ich’e ta muk’ ti k’ope, ch’abal, yu’un ja’ to yech ti istam sbaik ta tuk’e”.
–Kristobal Tz’it Nujkul.

 

 

“J-likel onox lik’ototikótik ta Imokalie, li j’abteletike tey lisjoyinotikótik, ja’ tey ijak’betikótik k’usi li yatel yo’onike. Epal mayaetik ti abol sbaike, yu’un la ch’abal yabtelik, yu’un la batz’i jutuk la tajmek ta xtojeik tey ta slumalike. Tey liyalbotikótik ti svokolike, k’usi un xko’olajtik la li vokol k’u cha’al chilik li’ to une”.
--Xun Teratol.

  J’ak’ -'elav xchi’uk j’abtel buch’u x’ak’van jelavel

 

-“Vokol liyulotikótik li’ toe, ja’o ti ch’abal jvun lijelavotikótik o tale. Tey lijelavotikótik ta vi’nal tontik, ijnak’ jbatikótik ta belel ik’ubaletik, yu’un ti mi listaotikótik ta ilel li jtzakvanejetike (migrasyon) ta xtakvan sutel, ja’ ti bu xik’ototikótik ta lok’ele. Ta snutzvanik ta ka’, ta motosikleta, ta vilem k’ok’ (avyon), oy jtz’etikótik te’, ja’ xa ta jnak’ o jbatikótik li sk’obtake, tey xa likevuajotikótik o” .
--J’abtel Ch’abal Svun .

 

      Ta j-k'ol o El Próximo
Moletik Mayaetik Lavie Talel Kuxlejal Spukel K'op
Slikebel
Oy Yan
Departmento de Antropologia
J'abteletik
Tz'ibetik
  Borde tejido