Sk’elel Xchabiel ti Talel Kuxlejale.

Li jay-tos abtel oy xchi’uk li ak’ob elav ta Sna Jtz’ibajome, yu’un ja’ ta xcha’-vinajes ti k’u x’elan i’ech’ tal ti k’ak’ale, ti stalelike xchi’uk k’u xi xkojtikintik o ti sk’op skuxlejal ti mayaetike.

Li ba’yi jxanvil mayaetik k’alal slumal ti sakil viniketike, istaik ta ilel k’usi ich’ay o yo’onik: Pitza, ve’lil, skájalkájal tek’obal ta lus, tren ta xanav ta yut balamil, ak’ot yu’un Pow wow, naka batz’i viniketik ta slumalik. Slumal j-chop krixchano ti mu’yuk bu ich’bilik ta muk’e, teyik ta muk’ta jteklum. Iya’ibeik smelol k’u xi ilaj ta milel ti preserente Kennedye, ja’ o ilok’ ta televisyon ta kuxul, ichi’invanik ta xanbal k’alal j-p’ej muk’ta na vo’ob yelav, ja’ sna ti totil solteroetike. Ali ta j-j-jot o xokone batz’i yan x’elan xi’el sba tajmek. Li Antzelmo Peres xchi’uk li Romin Teratole, ti k’alal kuxulike istz’ibaik ta vun ti k’usitik ispasike, ti k’usi iyilike, ti sk’opike xchi’uk ti stalel skuxlejik ti slumalike, yo’ ti yalab xnich’nabe xchi’uk ti smomtake, mu xch’ay o xa’iik ta j-moj k’u x’elan skuxlej ti mayae.

Ta 1983, li Antzelmo Peres, Maryan Kalixto xchi’uk li sbankilal krem li Romin Teratole, ( Xun), ja’ ko’ol islikesik li abtel ta Sna Jtz’ibajome. Li bu stzoboj sbaik ta abtele yu’un ja’ chalbeik ach’ k’op, yech k´u cha’al li tzob-bail yu’un ak’ob elav (teatro) yech noxtok k’opojel ta ik’ (radio) xchi’uk ta vun.

Li ta tzotzil xchi’uk ta tzeltale, chib no ox li ta slajunebal xcha’-vinik sk’op li mayaetik ti tey to kuxulike, chalbeik ya’i xpechlej balamil ti svo’ne k’op ti stot sme’ike k’alal tana tey to xnichimaj lavi ta jun xcha’-vinikal syen jabile. Ali chanubtasel ta sk’elel stz’ibael li batz’i k’op ta parajeletike, li Sna Jtz’ibajome oy xa ech’em ta vo’-mil xchi’uk o’lol viniketik, antzetik, moletik xchi’uk k’oxetik ta stz’ibael ta sk’elel ta sbatz’i k’opik.

Li vaxak-vo’ j’abtel batz’i vinik antzetik ta x’abtejike, yu’un ja’ yabtelik o ta Sna Jtz’ibajom, tey likemik tal ta slumal maya ta Chamu’, ta Tenejapa xchi’uk ta slumal Sotz’leb; ti batz’i lajemik xa tajmek li te’tik ta sjoyob li Jobel li’ ta yosilal Chyapae.

Ta slikeb onox ixchanubtasvan li jnitvanej ta ak’ob elav li Ralph Lee (Mol Rafa) ta Nueva York (Nweva York), ti k’alal ilaje ital noxtok ali Michael Garcés (Mikel Karses), ali j-chop j’abtele tey xa ilik jeluk tal yu’unik ta k’ox ixtalaletik ta xk’opojik o li ak’ob elave (teatro guiñol), ja’ to k’alal ikomik ta batz’i ak’ elav; ta melel ja’ jun ak’ elav sbi Lo’il Maxil, ta stz’ibaik xchi’uk ta xak’ik iluk ta epal krixchano mayaetik xchi’uk jkaxlanetik, taj to ta xokon lok’em k’ak’al yu’un Mejikoe xchi’uk ta Vatemala xchi’uk noxtok k’alal to j’abteletik ti buch’utik jelavemik xa ech’el tey xa nakajtik ta Florida.

Oy jay-tos k’usitik stak’ alel, pasel ti yeche, likem talel ta vo’ne k’op yu’un ti mayae.
Ali SKÓJOLKÓJOL YABTEL BOLOMETIK chak´ iluk li totil jpas-mantal ta bolometik; ja’ chak’ iluk syu’elal pojob-bail bolom, (Pakal Balam) xchi’uk li jme’tik choye (Xok), ch’ul jpas-mantaletik ti tzotz sk’oplal slumalik ta Yaxchilan, ti xi’el sba ak’-k’ok’ yu’unik ti ijalik ta syenal jabile yech o ti k’u sjalil itunik ta pas-mantale, ja’ to k’u cha’al iyulik o ti j’ilbajinvanej j’espanyoletike.

Taj x’elan ti abtel chalbe smelol ti vo’ne k’opetike, ja’ ta svinajesbe slo’ilal ti k’usitik lekik muk’tik k’usi ispasik skwenta ti sp’ijil ti mayae.

Ta yepal yabteltak tey onox xlik tal ti vo’ne lo’iletike.

¿MI OY ONOX J’IK’ALETIK CHE’E?, ja’ smelol, ti yu’un batz’i chopol sjole, stamojbe sibtasvanej ta parajeletik, lek sna’ k’u x’elan ta slo’lo antzetik xchi’uk k’oxetik yu’un ta xik’ ech’el k’alal xch’en, ta xlaj smilan j’abteletik jmeltzanej bak’o, ti mi ilaje ta sbaj komel ta yut semento xchi’uk ti sbalemal ch’ich’ele.

Oy xa lek chapal komem ti yech ka’uktik ti lo’iletike, ti k’usitik ik’ot ta pasel k’u x’elan ikojtikintike, skotol li abteletike oy lek smelol xchapet skwenta skotol ta sjol ta yo’on ti jchi’iltaktike.

K’ALAL I’AYAN LI IXIME, ja’ chal ka’itik, ti vo’ne la tajmeke, ti jchi’iltaktike mu la bu ta x’abtejik ta sa’ ti sve’elike. K’ajomal nox la ta slajesik k’unil tonetik, naka nox ta stamik ta balamil. Ti kajvaltike iyil la ti chlaj xa lajuk ti k’unil tonetike.

-“Litalotikotik ta sjelel li balamile. Ikiltik xa ti batz’i chijilik tajmek li kalab jnich’nabtike, mu’yuk k’usi yatel yo’onik, mu’yuk k’usi ta spasik. Mu xa bu ta xkak’betik naka ta matanal. Ta xkak’betik ixim. Lavie ak’o xa yak’ svokolik j-set’uk ta sa’el ti sve’elike”.

Ti tz’unubil ixime tey to ox snak’oj ta ch’en ti yajval balamile. Ti ti’ nae chabibil ta j-kot amuch.
Li tzeke iyal ox sk’op ta x’och ta ch’ene, k’usi un toj muk’. Ja’ ti mu’yuk xu’ yu’une, j-likel isti’be yok ti yajval balamile.

K’ajomal xa nox li bik’tal xinichetike ja’ i’ochik ech’el k’alal yut ti ch’ene xchi’uk k’usuk tey xa iyelk’an o tal ti tz’unubil ixime, oy sak, k’on, ik’ xchi’uk tzoj.

“Ali ixime ja’ sve’el kajvaltike. Ti k’alal jlajestike, xu’ xitze’inotik, xik’evujinotik, jtoy jnuk’tik ta sk’evujintael ti kajvaltiketike. Ali ixime oy xch’ulel. Lavie chi’abtejotik skwenta kajvaltik”.
--K’ALAL I’AYAN LI IXIME

Mu skotoluk lek cha’iik ti abtele. Oy j’ech’el, jun ch’ajil vinik, batz’i mu sk’an x’abtej ta xchob. Ti k’alal xbat ya’el ta svelel ti xvach’e xchi’uk yak’intael ti yosile, yech nox tey xch’ajet; chvaychinaj xa chil la ti tey xa xvilet ta vinajel k’u cha’al li xuleme, mu xa la bu ta sbak’es li xik’e. Ti xuleme, ja’ ti tey xvilet ta sa’ ti chami-chonetik ta sti’e, yo’onuk la sk’an ta slajes junuk ve’lil junuk la yo’on ya’i k’u cha’al xch’iel jun vinik. Ja’ yech un, ati kajvaltik ta vinajele, iyal la sk’op ti xu’ sjel ti yabtelike.

Ati xuleme batz’i j’abtel vinik la ibat, xchi’uk k’usuk batz’i lek la xnich’naj k’u cha’al onox jun malalil, lek la ital ti k’usitik istz’unik xchi’uk ti yajnile, tey la ik’ane o tajmek yu’un ti yajnil batz’i tzujvan to ox tajmek ti antze, ak’o onox me yu’un tey to stzijet k’u cha’al lekil xulem.
Yech jun k’ak’al, ti xulem xchi’uk yajnile, yolel ta xchik’ sk’a’epal yosil, yu’un la ta xavbe xchobtikal. Ati ch’ajil vinike, ja’ xa nan xch’ailal ti chami-chon sve’el ti yaloje, isjip la sba ochel ta yut leb k’ok’. Ti ch’aje tey la itil uk xchi’uk la ipas ta tan. Ja’ yech ti antze xchi’uk ti xuleme jun la yo’on ich’iik, ja’ ti oy xa la tajmek ti k’usuk yu’unike, ep la sta yiximik, xchenek’ik xchi’uk la ep ta tos ti sat te’etike, xpich’ la avo’on ta lajesel. “Ti mi noj jch’utike jun ko’ontik”.
--TI CH’AJ XCHI’UK LI XULEME

Ta ixtol lo’iletik xchi’uk slekil lo’il ti mayaetike, ti jchi’iltike stak’ sk’atajes sba ta mutetik, ti buch’utik ch’abal smulike ti ko’ol xa k’u cha’al kajvaltike, chanavik ta sba balamil. Ja’ yech j-tos abtel ak’ob elav, SLO’ILTAEL JTZ’UNBALTIK, a le’e ja’ tey likem tal ta slo’ilik, ta slikeb ti slumalike, skwenta ti jtotik Jesukristoe xchi’uk jch’ul- me’tik Mariya.

Ti batz’i vo’ne tajmeke, ta slumal maya ta San Andrés (San-antrex), isvinajes sba jun jch’ul me’tik, spetoj la yol, ja’ la ti jtotik Jesuse. Ti sjol ti unene, k’atk’at la k’u cha’al j-p’ejuk mail, ipas la ta krem, j-likel la ich’i ta k’ak’al ta ak’ubal.

Ati stot sme’ike che’e tu’tu’ la ti sjolike, tz’ubtz’ub la, sk’ak’al la yo’onik taj va’i x’elan k’atk’at sjol ti k’ox kreme.

-¡Le’e pukuj!, xi la sk’oplal, ¡ La’ jmiltik, jtuch’betik sjol!

I’ech’ la yo’on stik’beik yak’il snuk’, ta ox la sjok’anik, i’ech’ la yo’onik xmich’beik snuk’ ta sk’obik, mi ja’uk onox o bu ikuch yu’unik. Batz’i chopol xa la tajmek iya’i un. Li jch’ul-totike iyal la ti ja’ lek ak’o yich’ jok’anel ta kruse. Ti vo’ne jchi’iltaktike batz’i jutuk nox ti k’usi chul ta yunen tubtub jolike, batz’i lekik la tajmek ja’ nox ti mu k’usi stuik une. Ti kajvaltike isboj la stuk ti te’e, isvelbe la sk’ob, ixchuk ti te’etike ja’ to k’u cha’al ipas yu’un xchi’uk noxtok istoy stuk ti skrusal ti buy ta xjok’i oe.

Ti k’alal ilaj yabtelan skotole, ti kajvaltike lubem xa la un, batz’i chvi’naj xa la tajmek. -¡Ta jk’an j-set’uk chenek’!,- xi la un, ja’ o la me ich’i ta anil ti yak’ile ti yanal chenek’ une; ja’ yech ich’i noxtok ti ixime, ti jepel te’etike ilaj k’atajuk ta choyetik, iyak’be sbi noxtok ti jujun k’ak’al ta xemanae.

-“Li jkreme batz’i naka skuyel ti k’utikuke,” xi la ti j-ch’ul me’tike.
-¡Le’e pukuj!, xiik la ti vo’ne moletik une.
- ¡La’ jok’antik ta krus!, xiik la.

K’alal tey jok’ol ta krus ti jtotik Jesukristoe, ja’ o la me iskuy ti yaxal vinajel une xchi’uk ti ninab vo’etike, iskuy ta ich ti xch’ich’ele. Ta j-likel o isjok’ stuk ti xch’enale, ti moletik vo’ne une ismukik un. Taj une mi ja’uk smalaik j-set’uk sta ti ixime, ta xchibal k’ak’al ixcha’-jok’ik noxtok. Ti jch’ul-me’tike i’ok’. -Li kole ilaj xa li yipe, mu xk’ataj k’u cha’al j-kotuk tzukum, ti ismalaikuk xa junuk k’ak’ale ik’ataj bi’a, li jchi’iltaktike mu sna’ xchamik ta j-moj ti yechuke: Jkotoltik mu jna’tik xichamotik ti yechuke.

Xlap’ap’et nox xojobal chlok’ taj ta xch’enale. Li kajvaltike tzotz xojobal toj ech’ nox mu xko’olaj xchi’uk li ta kaxlan lume.

Ta tz’akal un, li jtotik Jesukristo xchi’uk sme’e imuyik ech’el k’alal vinajel. Li jch’ul-totike ipas ta k’ak’al, ati jch’ul-me’tik Mariyae ipas ta jch’ul-me’tik.

J-likel ik’otik ta vinajel. Ti spajebal xvaxet yo’on ti jch’ul-totike, ja’ ipas li kapele. Iyalbe ya’i li jch’ul-totik Xalike, ak’o la skolta sba ta stzitzel ti viniketik batz’i chopol sjolike, ja’ ti ijok’anat ta kruse. Ati jch’ul-totik Xalike ja’ tzmeltzanbe sk’oplal ti jch’uleltike, ikotp’ij xa li spat yu’un yalale xchi’uk li sk’obtak ch-abteje.

Ja’ yech ti jtotik Jesukristoe iyal ech’el ta yut balamil, ibat sk’opon sbaik xchi’uk ti yajval balamile, ja’ ismeltzanbeik sk’oplal li vo’e xchi’uk li chauke. -¡Avokoluk, takbo ech’el yil svokolik, takbo ech’el junuk nojel, -xut la un.

Va’i un, oy jay-vo’ jchi’iltaktik luchajtik la ta te’ ikuch yu’unik, tey la islo’ik sat te’ xchi’uk unen loboletik. Batz’i kapemik la tajmek, ja’ la ti batz’i ch’abal k’usi stak’ slajesike, ti k’alal istaik ta ilel ti jch’ul-totike kapem xa la ba yalbeik ya’i. Ti kajvaltike j-likel la isk’atajes ta maxetik.
K’ajomal xa la jun vinik, jun antz ikomik ta sba balamil, imeltzanbat la sna yu’un ti kajvaltike, ep la i’ak’bat yixim xchenek’ ta slajesik. K’usi un ja’ nox tzotz i’albat ti mu la ya’uk xchi’in sbaik ta vayele. -¡Mu me k’usi chopol xapasik un! ,-x’utatik la.

Ja’ o xa la me tey i’ech’ ti pukuj une.
-“La’ kuch’tik j-set’uk pox, ta xkak’be j-set’uk li kajvaltike”. Iyuch’ik, tey iyuch’ik, ti kajvaltike tzotz xa ta xyakub.

Ti k’alal yolel ta xuch’ike, ti vinik xchi’uk li antze ixchi’in la sbaik ta vayel. Ja’ la me yech ip’ol o ti jlumaltik une. Yech’o ti oy o li pox k’al tanae, ep uch’-pox ta ju-jun k’in, yo’ ti xiskoltaotik ta xch’ayel jutukuk ti k’usi yatel ko’ontike.

K’alal sk’an to ox sut ech’el ta vinajel ti kajvaltike, iyikta komel ox-pak vun xchi’uk jun stz’ibaobil. Iyalbe ya’i ti jtotik jme’tike: -
¡Chanik sk’elel stz’ibael ta abatz’i k’opik!, ¡julavanik! ¡li jtalel jkuxlejtike ja’ jun tz’unubil!
Ali batz’i viniketik antzetik ta Chyapa, ta Yukatan, ta Campeche (Kampeche), ta Quintana Roo (Kintana Ro) xchi’uk ta Vatemala, oy ech’em ta lajuneb xcha’-vinik ta tos sk’op ta xk’opojik ti mayaetike. Jutuk nox antzetik mayaetik ti ta xchanik li kaxlan k’ope. Ja’ nox li ta Chyapae, o’lol ta skotol ti k’u yepal oye mu sna’ k’usi ti stalel skuxlejike.

TOJ TA SAKUBEL OSIL, a le’e ja’ yak’ob elav yu’un li Sna Jtz’ibajome; tey ta xalbe smelol, ep tajmek sk’oplal skwenta ilbajinel yu’un ti xchanel vune, oy stzitzelal iyich’ik ti slumal mayaetike.

Ti k’alal iyulik li j’espanyoletike, oy xa ech’em ta yo’obal syen jabil, istik’ sbaik ochel ta yosil ti batz’i vinik antzetike, isujvanik ta xch’unel sk’op li kajvaltike. Mu’yuk xa x’ak’batik xchan sk’elel stz’ibael vun noxtok.

Ti mol paleetike solel ixch’aybeik sk’oplal ta j-moj ti stz’ib ta ton ti mayaetike, taje yu’un ja’ lek tz’akal tajmek, ja’ nox ti toj vokol ta tz’ibael xchi’uk ta a’yibel smelol ti snuk’ulal ta sjunul balamile, ja’ ya’el k’u cha’al yabtel pukuj.

Ta syenal ta pok vunetik skwenta k’analetik, ti sk’op skajvaltike xchi’uk ti sk’opike ti sp’ijilik ti jteklumetike ichik’batik. Li mayaetike ich’ay ti stz’ibike, ti stojike, ti snenike, ti ja’ yipik xchi’uk sp’ijilik.

Ja’ k’u cha’al ta xak’ iluk ta yak’ob elav, ti k’usitik tzotz sk’oplal ti smeloltake, yo’ ti jtamtik o lek ti mu jna’tik ti jtalel jkuxlejtike, lavi k’ak’ale mu’yuk bu lek chapbil smelol li chanubtasele; ja’ tey likem ta xch’unobil, li chan-vun yak’oj li jyu’ele, yu’un la ja’ p’ijubtasel, yu’un ti jchan-vunetike ti mi jch’aytik li jk’optike, ti mi ijch’aybetik sk’opik ti vo’ne jtotik jme’tike. ¿ K’u xi ta xchanik xana’ li k’oxetik ti mi mu sna’ik li kaxlan k’op une?

Ti k’u x’elan stak’obil li batz’i chopol yabtelik li ta xchanel li vune. Li ta Sna Jtz’ibajome ta xchanubtasik ti buch’utik ta xk’opojik ta batz’i k’op tzotzil xchi’uk tzeltal, ja’ ta xchanubtasik ta sk’elel stz’ibael li batz’i k’ope

.
Ta sna stukik ta ju-jun slajeb xemana, antzetik xchi’uk viniketik, ta xchanubtasik ta stz’ib maya ti slak´natake.

A le’e ja’ jun abtel ti ta sk’an ta xchanubtasvanik li jchanubtasvanejetike xchi’uk noxtok skotolik ta sk’an ta xchanik li jchan-vunetike.

Ali lekil chanubtasel ta vune, ja’ batz’i tzotz stunel. Ali yosil sbalamilik ti buy nakajtik li jchi’iltaktike mu’yuk bu lek, a le’e ja’ sk’an yan o sk’oplal ta lo’iltael noxtok lea’a, sk’an meltzanbel ech’el sk’oplal ta yibel li k’ope.

Ali ta yak’obil elav, IKTABIL MATANAL chopol ibat, cha’-vo’ xchi’il sbaik, mi ja’uk smalaik, chit’ixanik jun sp’ijil tzebalik, xchi’uk k’usuk li k’usi chalbeik “jtoy-bail”, batz’i xi’el sba ik’ot ta pasel yu’unik ismilik, yu’un ja’ nox ta sk’an ta xkom xchi’ukik ti yosile.

Xchi’uk noxtok oy to jun o abtel ak’ob elav SKOTOL TA SKOTOL, j-chop ti ach’ to iyik’ sbaike, Petul xchi’uk Maruch, yu’un ipojbat yosil yu’un jun jtz’un-vakax ti batz’i chlaj tajmeke, ja’ sbi jtotik Pomposyo. Li stukike mu sna’ik sk’elel stz’ibael vun, xchi’uk noxtok ch’abal stak’inik ta smeltzanbeik o svunal ti yosilike, taj j-chop buch’u nupul tz’akale jutuk nox stak’in yo’ ta smeltzanbe o sk’oplale.

Li ak’ob elav taje, ja’ k’u cha’al yech melel ti xch’iel sk’opojele; ati yaj-‘abtel jyu’ele ja’ ta skolta ti jpoj-‘osile.

“¡Li tom-jol intyoetike! ¿K’usi to onox ora ta xjelik?, Yech xa onox ich’iik tal ti oy xa ta yo’obal syen jabile. Li eklixyae xchi’uk li chanob vune, oy xchapoj yabtelik yo’ ti ta xch’ayesbe o sk’oplal li x’elan xch’ayoj sbaike, li stukike tey yechik o xchi’uk ti stalel xkuxlejike, li intyoetike yechik o ta chon-si’ xchi’uk ak’al, ta xuch’ik uch’imo’, ta slajesik ixim. Mu xk’opojik ta kastiya, ch’abal xonob ta xanavik. Mu xka’ibe smelol k’usi li ta sk’anike. Ti k’alal jchi’in ta lo’il jay-vo’uke, xavale jun yo’onik yilel xchi’uk ti k’usuk yu’unike”.

Li Petul xchi’uk Maruche isujeik ta sjeltael yav snaik, xi ibat naklikuk ta muk’tik te’tik ta slumal jlakantone, te yo’e ma’uk lek.

Li Petule: -“ Li jk’ulejetike i’ochik ta stuch’el te’etik xchi’uk noxtok ta sjok’ik ch’enetik yu’un ta sa’ik kas. ¿Li´ li osile, mi mu yosiluk jme’tik jtotik xana’ik un?, ¿K’u cha’al, li Chyapae, mi mu ja’uk snitilul li Mejikoe che’e?, ¿O mi ja’ chalik ti naka yu’un Mejiko li k’usitik oy ta Chyapae?”
Ali chonetik ta muk’tik te’tike, ja’ nox yech sibtasbil uk. “Li jchi’iltaktike ochemik ta sokel li kosilaltike”-, ta x’ok’ li bolome.

-“Skotol li chonetik ta te’tike sk’an stzob sbaik, ja’ yech chal li batz’e. -Mu xu’ yech xich’iotik chak li’e. Chichamotik xa ta vi’nal”.

-“¡Ta xchik’ik li te’etike! ¡Li’e ch’abal xa ta xkom li te’etike!”- Yech ta xal li ok’il uke.
-“¿Buy chibatik xana’ik un? Li yajval epal osiletike lisnutzotik talel te yo’ buy kosilaltike, lavi une ch’ayem xa xka’itik ti k’u to ox x’elan kuxulotik une. Li jyu’ele mi ja’uk xak’ sba xchi’uk vo’otik. Ali solteroetike li buch’utik yech nox stzakanoj stuk’ike chismilotik. ¡Ja’ nan lek ti xkak’betik yipale, tey xa xichamotik o un, ja’ mu xu’ li vi’nale!”

Ali jtoy-bail Xun Lopise ispatbe yo’on ti jchi’iltaktike istzak stuk’ik.”Ista xa sk’ak’alil ti ak’o yiktaotik li j’ilbajinvanejetike, li ch-elk’ajike xchi’uk li ta xmilvanike. Sk’ak’alil xa ti xatzob abaike tzobo ak’opik, ak’o xa pajuk skotol li ilbajinele, ti vokole i’ech’ xa ta yo’obal syen jabil, ¡tik’ abaik, kak’betik yipal!, ¡Ti k’u xi smeltzaj sk’oplale ja’ ta jkotoltik ta jkotoltik!”

K’alal tzanem k’op yu’unik ti j’abteletik ta osil balamile xchi’uk ti solteroetike, ja’ o ta xlok’ tal yajval balamil:
-“¡Iktaik xa li mil-baile!, ¡achi’il abaik! Ti mi chak’an lek chach’i chak’opojik li’ ta sba balamile, sk’an chap’is abaik ta vinik k’u cha’al achi’il abaik; ja’ yech noxtok li chonetike xchi’uk li tz’i’leletike, li ak’etik li’ ta sba balamile!, Ja’ nox yech li jch’ul-totik k’ak’ale, ta stz’uiltas li batz’i lekilale”.

-“¡Li lekilale xchi’uk lekil chapanel xchi’uk ta komon k’op! Ti mi ch’abal yech ti lekilal taje, mi ja’uk xkiltik ta j-moj li lekilale!, ¡mu xa jk’antik ta j-moj li ilbajinele!”

Le’ to ox ta sbalunlajunebal syen jabile, ta smilal ti viniketik mayaetike, isujeik ta abtel, jkoltavanejetik, iyich’ik tzitzel li’ ta Chyapae, ja’ te yo’ buy stz’unik epal kajvealtike, naka yu’unik ti mol j’alemanetike xchi’uk ti sakil viniketike.

Tey ilik o talel yech ti smelole ti tzotz abtel ispasike, ep ilajik ta ilbajinbel ti spat xokonike, ja’ yech ikuch tal yu’unik ti stotike, ti smuk’ta totike. Li Sna Jtz’ibajome ismeltzan li ak’ob elave ja’ chak’ iluk.

¡BATIK TA LEKIL BALAMIL!, ta xalbe smelol ti k’u x’elan svokolal ti k’otebal abtele. Oy chamel, k’a’al ve’lil, teyik ta muk’ta k’a’-na batz’i yan yik’ tajmek ta ik’ubaletik, oy ch’ak xchi’uk lukumetik, ch-ilbajinvanik, ch-elk’ajik mu’yuk bu tz’akal ta xtojvanik. Ali viniketike ilbaj x’ile tajmek, ja’ jutuk xich’ ilbajinel li ka’ une. Ali yajval chonolajebal ta pinkae, ox-‘ech’el to stoyemal ta xak’ ti k’utikuk xich’ manele. Ja’ yech o ti viniketike tey tzakajtik o ta il. Tey kuchem yu’unik ti chamel ta k’ixin osile, oy ti tzeke, ti kiletal chone, ti j’abteletike jutuk stak’inik ta xchu’ivik ta sutik ta snaik.

-¡Yil chitometik! -xi sk’oplal yu’un ti jnitvanej ta abtele, -¡labek’talike ta xtun ku’un ta sk’a’al balamil! ¡BATIK TA LEKIL BALAMIL!, a le’e ja’ jun abtel iyich’ pasel ta sjabilal 1938. Ti k’alal ilaje, ali pukujil jnitvanej ta abtele ista ti k’usi tzk’an une, ali j’abteletike, iyak’beik yipal yo’ ti xlaj sk’oplal li ilbajinele, istzob sbaik, isnit sbaik lek ta abtel (sintikato).

Ja’ k’u cha’al ta xal ti buch’u xak’ svokol ta lajel yu’un taje, ja’ yech ikom o ta sna’obil, ali Mikulax Bolom, ti k’alal xlaj li lo’il ak’ob elav, tze’ej xchi’uk xi’el sba. “Ti jchi’iltaktike tey ich’ay xa’iik, ti ja’ ispasik yu’un skwenta spojik o ti batz’i viniketike. Ati ajvaliletik yu’un ti istzob o sbaike (sintikato), ixchon sbaik ta stojol ti yajval pinkae, batz’i yech nox mu’yuk smelol ik’ot ta lok’el, ti batz’i viniketike toj ech’ nox chopol ik’ot ta lok’el ja’ jutuk to ox ti ba’yie. Ja’ yech chk’ot ta pasel k’u cha’al li mayaetik lavie, ali ta yosil jtotik jme’tike, ti buch’utik toj ech’ to oy sp’ijilik ta slumalik li’ ta yepal kosilaltik ta jech nabe”.

Ali xi’el sba ch’iel k’opojel taj ta tz’unbaltike, ja’ onox chal a’yuk ti k’u x’elan svokolik li buch’utik chbatik ta slumal sakil viniketike.

Le’ to ox ta jayib to ox yual yech’el ti k’alal ilik li k’op skwenta Sapatista ta sjabilal 1994. Ali Sna Jtz’ibajome i’ik’e ech’el ta yak’el elav xchi’uk xchi’iltak ta mejikanoal ti tey ta xtuch’ik chichol ta Florida, ali J’ABTELETIK TA YAN O BALAMIL, ja’ tey ilik o talel ti xchanele.
Jun batz’i vinik jchamu’, ja’ sbiinoj, Jkuy-bail, isut ech’el ta slumal, batz’i isok xa snopobil yu’un, ja’ ti naka xa oy sjup’el ti k’usitik islajese, xchi’uk k’usuk noxtok, sk’u’ xa sakil viniketik slapojbe. Ja’ ti toj jal ixch’ay sbae, ati yajnile istik’ yan o vinik. -“Ti ta slumal sakil viniketike, oy epal tzebetik bik’it stzek ta slapik. –“¡Xu’ xapas kanal ech’em ta vo’-vinik dolar ju-jun k’ak’al!, jun xa yo’on. Ja’ nox ti mi iyal, ¡Ay luv yu! ( ¡Chajk’anot! )”.

Ali smuk’ta tot li Tumine ech’ yo’on iyalbe ti stak’ xch’i xk’opojik ta j-set’ nox osil balamil xchi’uk ti yajnile. Ali Tumine iyalbe ti mole, ti yu’un jelem xa ti balamile. Li Tumin xchi’uk li Xunka’e ta xchon ti stelevisyonike, ti snaik xchi’uk ti yosilike, ibatik ti ta tzatzal xanbal k’alal stz’ak ti sakil viniketike.

Batz’i lubemik xa tajmek, ixtuch’ik ti muk’ta jtzakvanej uk’um xchi’uk ti yajnile ti sk’oxike tey ik’otik ta Arisona.

Ibatik ta j-kot kolol te’ karo, batz’i xk’ojlajet ech’el tajmek, ixanavik la ech’em ta lajuneb ora, ja’ to yech ik’otik ta Florida.

Mol Chichol, ja’ yajval ti buy tz’unbil ti chichole, a le’e ja’ onox snopoj ti ta xilbajin ti batz’i viniketike ja’ to k’u cha’al xcham o, xchi’uk k’usuk snopojik ta stunesik ta sve’el lakarto ( chanul nab ).

Ti buch’utik ilajik ta ilbajinele ijatavik ech’el ta sk’oponel jun jk’opojel. Ati smantalil yu’unike, mu’yuk bu stak’ ta spojik ti buch’utik yech no ox teyik ti ch’abal lek svunike, ja’ yech iyal ti jk’opojele. -Ja’ lek sutanik ech’el ta alumalik, yo’ to mu’yuk bu chastaoxuk ta sa’el li j’abteletik ta migrasyone, a le’e chasujoxuk ta asuteselik.

Ta tz’akale, ali Tumine iyelk’an jun yav tak’in, nojem ta tak’in, yu’un tey pak’al iyikta li Mol Chichol ta jun chonobil poxe. Itzakeik yu’un ti migrasyone sk’atajesoj xa ox sbaik ta sakil viniketik. Tzujeik sutel un.

Ti j-chop nupul tz’akale isutiuk tal ta Chamu’, slapojbeik xa tal sk’u’ ti sakil vinike. Ti slekil k’u’ slapojike mu smak k’exlal xchi’uk ti muk’ xu’ yu’unike. Li Tumine icham ta chamel SIDA.
-Ja’ lek komikotik ta kunen natik, ak’o jpastik j-set’uk k’usi lek xchi’uk ti jchi’iltaktike, ja’ yech iyal ta slajeb sk’op li J’ABTELETIK TA JUN O BALAMIL.

Ak’o mi teyuk o ta yosilalik, ak’o mi xbatik ta xanbal k’alal slumal sakil vinik antzetik, li batz’i viniketik antzetik mayaetike, yu’un sk’an ta xil, ta xa’ibe smelol li k’usitik yolel ta jelele, ja’ ti yu’un batz’i ep k’usitik mu jtuneluke, yan le’e mu’yuk bu ta xal p’ijubtasel, abtel, abtel ta k’obol. Ali stukike ja’ yechik onox ta sparajelik ta yosilalik xchi’uk k’u cha’al ta slumal yan o krixchano.
Ta sjabilal mil baluneb syen chanib yo’-vinik ( 1984) li Sna Jtz’ibajome i’ayik ta xanbal xchi’uk to yabtelik ta yak’el elav ta slumal ti sakil vinik antzetike, ja’ sva’anoj sbaik yu’un ti stalel skuxlejike, iyak’ik iluk ti yabtelik ta ak’ob elav ta stojol ti epal krixchanoetik ta slumal Nweva York, ta Waxinton, D.C. xchi’uk ta yantik o muk’tik jteklumetik, ech’ik ta Nweva Inglatera, xi ta o’lol smaleb k’ak’ale xchi’uk ta xokon smaleb k’ak’al.

“Ak’o mi yu’un bak’intik ch’abal lek ta xak’ik ti ve’lile, xchi’uk k’usuk j-lom li vo’ontikotike li´ipajtikótik, li krixchanoetike batz’i lek liyich’otikótik ta muk’, tey ko’ol ko’ol ika’ibe jbatikótik ti jk’usi jna’tikotike. Batz’i lek iyilik ti kabteltikotike, ti jbatz’i k’u’titkotike ti k’u x’elan tijatikótik xchi’uk ta ti jbatz’i k’optikotike” .
--Leticia Ton Sian.

“Ati k’alal li’ay ta xanbal taj ta jteklumetike, ko’ol k’u cha’al jvayich ya’el, ti soralike ti skuxobil yo’onike batz’i toj lek sak-mesan xcha’leik. Ch’abal buch’u xanav ta yok, naka ta karo ta xanavik. Li vo’otikotike che’e naka ta koktikótik chixanavotikótik, ko’ol k’u cha’al xinichotikótik ya’el. Buyuk nox ti lixanavotikotike, ali krixchanoetike liyalbotikótik -Lavabtelike toj lek, ja’ ti chavak’ik iluk k’u x’elan xkuxlej ti batz’i vinik antzetik ta Chyapae”.
--Maruch Rosenta te la Krus Vaskes.

“Yo’ ti lek xbat li abtel skwenta jkuxlejaltike, ja’ tzotz sk’oplal ti mu’yuk buch’u ta spasvan ta mantale: vo’otikótik nox ti ajvalilotikotike. Xu’ ta jtatikótik ti k’usi yatel yo’on ti jun j’ak’-‘elav ti toj lek ta spas chak’ iluk li ta yak’obil elav ku’untikotike. Ali k’usi jpatoj o ko’ontikotike ja’ li buch’utik ta sk’elike. Yabtelanel k’usitik lekik ta stojol ti jchi’iltaktik li’ ta Mejikoe, xchi’uk ta xich’ ak’el ta ojtikinel ta spechlej balamil, ti k’usitik sna’ik stalel skuxlej ti jmejikoal krixchanoe, ta xkak’betik yip li jlumaltike”.
--Tziak Tza’pat Tz’it

Xpuk ti Sk’opike

Istzob sba yabtelik ta tz’ib ti yech melel xak’ tze’ej lo’il ti k’u x’elan skuxlejalik xchi’uk ti j’abtel mayaetik ta Estaros Unirose.

“J-lom ta slumal Mejikoe oy sk’atajesobil yu’un ti k’usitikuke, sna’ik xa k’usi ta spasik xchi’uk ti sp’ijilike, xchi’uk yantik o ti k’usi ta xmuk’ib o ech’ele, ali ta Chyapae yech o batz’i abol sba xchi’uk ti yabtelik ta osil balamile, stuk no ox batz’i me’on tajmek ta sjunlej Mejiko. Ja’ nox yosilalik ti batz’i abol sba ta spechlej balamile. Li krixchanoetike batz’i abol sbaik tajmek, batzi jutuk tajmek k’u xi tael ti abtele, yan lavi x’elan talem sk’oplal yu’unik li buyuk xa nox chonolajkótik xchi’uk li sakil viniketike, ali jbatz’I tz’unub iximtike ta xa xjel ech’el ta k’atajesbil ixim, ti tey likem tal stz’unbal ta slumal ti sakil viniketike. A taj pasbil ixime ja’ xa nox xtun ta sve’el li chitome; ch’abal xa xch’ulel, ma’uk xa yech k’u cha’al li jbatz’i iximtike, le’e ja’ jmotontik ta kajvaltik. Taj ixim taje batz’i yalem xa stojol. Yech’o ti mu xa yechuk xch’am ta ch’ivit k’u cha’al ti vo’nee, yu’un lek to ox xch’am ta chonel ti p’olmaletike. Ja’ xa me ta skoj taj une, li jchi’iltaktike ep xa ta xbatik k’alal Estaros Unirose ta xbat sa’ yabtelik, ti yalojike ja’ lek ta xjelavik ech’el ta ch’abal svunik, mu xko’olaj xchi’uk ti ta xchamik ta vi’nale xchi’uk li ilbajinel ta solteroetike, ti ja’ yech likem o ti k’alal istam sbaik li Sapatistae”.
--Xun Teratol.

Oy xa ox sjayibal u stam sbaik li Sapatista ta sjabilal 1994, ali buch’utik lek ta x’abtejik skwenta j’abteletik ta osil balamil ta Florida, istakik ta ik’el li j’abteletik ta Sna Jtz’ibajome, ibat batuk la yak’ik iluk yabtelik ta ak’-‘elav ta Immokalee (Imokali), Florida, oy jun bik’it jteklum ti naka j’abteletik ta osil balamile, tey ta Everglades. Te yo’e oy lajuneb xcha’-vinik (30,000) ta mil j’abteletike, naka ch’abal svunik, likemik ta Mejiko, ta Vatemala xchi’uk ta Haiti (Ayti), ta xtuch’ik chichol, ich xchi’uk naranja.

“Ti k’alal ijva’tzantikotik li abtel ak’ob elav SKOTOL TA SKOTOL, ta sjabilal 1994, ja’ iyich’ pasel yo’ ti mu xcha’-‘ay xka’itik o ti ilajik ta mil-bail lavi x’elan yolel to xchi’uk ti ech’em xa li’ ta Chyapae; yech onox chich’ ak’bel yipal, k’usi un staoj yav stalel ti jchi’iltaktike, ti k’u x’elan ta sta stak´inike, ti k’opetike xchi’uk ti stalel skuxlejike, a le’e yu’un xa onox tz’ikem ku’untikótik ti oy xa ech’em ta vo’ob syen xchi’uk vaxakib sjabilale (508). Ali ak’ob elav li’e, tey ta xal ka’itik ti k’usi ta jch’untike xchi’uk ti k’usi yatel ko’ontik ti k’usi xi ilik o li k’op yu’un Sapatistaetik, a le’e batz’i ich’ay to o yo’onik ta sjunul balamil ti istam sbaik ta tuk’e”.
--Tziak Tza’pat Tz’it.

“Ti k’alal ilaj kak’tikotik iluk li ak’ob elav SKOTOL TA SKOTOL, ali jchi’iltaktik ti buch’utik isk’elik elave isjak’ik, k’u la yu’un istam sbaik ta tuk’ li Sapatistaetike.- Yu’un oy tajmek ti ilbajinele, a le’e ma’uk lo’il, -xkutikotik un. Ali EZLN, ja’ sva’an sbaik ti syu’elalike xchi’uk k’usuk ta xich’ malael ti oyuk lek ti chapanele, ti ich’el ta muk’ skwenta slumal ti batz’i vinik antzetike, ma’uk nox li ta Chyapae, yu’un ta sjunul Mejiko. Yu’un mu xa k’usi xich’ malael ti oy to ta x’ich’e ta muk’ ti k’ope, ch’abal, yu’un ja’ to yech ti istam sbaik ta tuk’e”.
–Kristobal Tz’it Nujkul.

“J-likel onox lik’ototikótik ta Imokalie, li j’abteletike tey lisjoyinotikótik, ja’ tey ijak’betikótik k’usi li yatel yo’onike. Epal mayaetik ti abol sbaike, yu’un la ch’abal yabtelik, yu’un la batz’i jutuk la tajmek ta xtojeik tey ta slumalike. Tey liyalbotikótik ti svokolike, k’usi un xko’olajtik la li vokol k’u cha’al chilik li’ to une”.
--Xun Teratol.

-“Vokol liyulotikótik li’ toe, ja’o ti ch’abal jvun lijelavotikótik o tale. Tey lijelavotikótik ta vi’nal tontik, ijnak’ jbatikótik ta belel ik’ubaletik, yu’un ti mi listaotikótik ta ilel li jtzakvanejetike (migrasyon) ta xtakvan sutel, ja’ ti bu xik’ototikótik ta lok’ele. Ta snutzvanik ta ka’, ta motosikleta, ta vilem k’ok’ (avyon), oy jtz’etikótik te’, ja’ xa ta jnak’ o jbatikótik li sk’obtake, tey xa likevuajotikótik o” .
--J’abtel Ch’abal Svun .

“Ta xchan ya’iik ti k’u xi mu xvinajik oe, k’usi un ep xa onox ti ta kajón xa ta sutik tale. Li yane ta xlajik mi ja’uk xvinaj sbiik, mu nabaj buch’u”.

“Li jelubtasvanejetike, ta xilbajin antzetik, viniketik ti yu’un ta sjelubtasvan k’alal Estaros Unirose, ja’ la chalik ti yu’un la ja’ lek xkuxet ko’ontik tey ta yan o balamile, yu’un la stak’ ep ta jta jtak’intik. Chalike che’e, ali brinkoetike ta xa la skus o xchakik li dolaretike. Li chalike, ti k’usi la stak’ pasele ja’ la sk’an ta xi’ochotik ta nail tza’nebal, ak’o la jtzaktik ti vun tak’inetik tey ta yav k’a’epe, la’uk la jpoktik, va’i un, ja’ la yech ep xa chkich’tik tal ti yaxal dolaretike. Tey la ta jtatik ti vun tak’in ta yav k’a’epe, ja’ nox la mi ijpoktike, xu’ xa la yech epal yaxal dólar xisutotik o tal”.

“Ti mi ijelavik xa ox ya’el ta tz’ake, yu’un ak’o nox stz’ik ti ilbajinel yu’un ti ajvaliletike, ti mu’yuk lek tojolile, ti chamele, ti ko’ol vayel xchi’uk ti ch’ake, ti mako’e. Ep buch’utik ta soral ta xvayik, yu’un ja’ ti mu stabeik stojol na buy ta xvayike, vo’-vinik (100) dólar la stojol ta xemana”.
--Tziak Tza’pat Tz’it.

“Li ta Imokalie, oy skaroailik ta xvayik li jchi’iltaktike, juju-kot naka oy yav sk’ok’ik, jun stza’nebik, oy ox-k’ol mi chan-k’ol snailik, oy ox-vo’ chan-vo’ xnaki ti jchiiltaktik ta juju-k’ol nae. Ju-jun ta stojik vo’ob syen dolar ta u, ja’ nox li j-k’ol svayebik une. Ati buch’u lek xil ta sat xk’ot ta Imokali mu xal ti yu’un oy xa yabtele. Skotol sob, ta vukub ora oy ta smilal li jchi’iltaktike, ta xchol sbaik, ta smalaik skaroail ta x’ik’eik o ech’el ta abtele. Ti mi inoj li karoe, ep xa tey lamal ta xkom ta xokon be ti jchi’iltaktike. Ti j-lome k’ajomal nox ta sta yabtelik chib, oxib k’ak’al ta xemana”.

“Oy j-lom stzob yu’un ep stak’inik, ak’o mi k’ajomal nox oxib k’ak’al ta xemana, xkuxiik o yech, stak’ to stak ech’el stak’in ta sna. Ti buch’utik oy xa onox sjabilal tey ta x’abtejike, oy xa smanik yunen poko’ karoik. Yan ti buch’u mu sna’ k’u xi ta sk’ej stak’in une, naka nox ta servesa ta xlaj yu’unik un. Ta xbatik ta nail pox, ta nail antz, ja’ te yo’ buy xchon sba antzetike, yu’un oy tajmek taj tey ta k’ox jteklume. J-likel ta xlaj yu’unik ti stak’inike ak’o mi oy svokolal ta sa’el”.

“Ati yajval osiletike ja’ nox yajval ti chonob servesae, ti xchonobil k’usitikuk stak’ lajesele, ti k’u’iletike, yu’un skotol. Oy xchonik poko’ k’u’uletik ti naka oy xch’akiltake”.
--Xun Teratol.

“Ti k’alal sta sk’ak’alil ta xkuxike, oy ep ti buch’utik mu stak’ xlok’ike, yu’un ti mi ilok’ike, ta stzakeik yu’un ti buch’u mu x’ak’van teyike (migrasyon). Batz’i mukul sk’an xlok’ik, yu’un li j’abteletik ta migrasyone yak’oj satik ti buch’u ma’uk slumalik teye. Li j’abteletik yu’un migrasyon une j-likel ta x’ojtikinvanik, ali buch’utik ma’uk slumalik teye mu sna’ xk’opojik ta ingles”.
--Maruch Rosenta te la Krus Vaskes.

“Ti buch’utik tey xa ayanemik ta Estaros Unirose, ti naka jkaxlan ti stz’unbalike, a le’e sna’ik xk’opojik ta ingles. Naka xa ja’ik ta spas trate yabtelik xchi’uk ti yajval osiletike. Ti j’abteletike mi ja’uk sna’ik buch’u onox ti ajvalile. Ti buch’u ta spas trate abtele batz’i ta x’ilbajinvanik. Batz’i chopol tajmek. Ati buch’u lek x’abteje ta x’ak’batik nox chanib dólar ta ora”.
--Xun Teratol.

“K’alal ta xibatotikótik ta tuch’-chichole ta xi`ak’batotikótik jujun jbaltetikótik. K’alal ta xnoj ku’untikótik ju-jun baltee ta xiyak´botikótik jun svinajeb ficha sbi, ti mi mu’yuk lek noj ti baltee, ta x’ilinik, ta xmajvanik, ja’ mu’yuk xa ta xak’ ti svinajeb une (ficha), toj k’ux ya’el, ja’ jutuk svokol li j-kot tz’i’ xixcha’leotikotike. K’alal xibatotikótik ta abtele, batz’i xk’uxet nox ye spas sbaik ti mi mu jsuj jbatikótik ti k’u x’elan ta sk’anbe. Ti k’alal ta xtakij jti’tikotike, ja’ yech chiyalbotikótik: -¡Uch’anik li vo’ kapal ta xpoxil tz’i’lele!-xi, (agua de diche). Ta j-likel o ta xlikvan ta tek’el”.
--J’abtel Ch’abal Svun.

“Ali buy stzoboj sbaik ti j’abteletik ta Immokalee, tey istabeik sbi, ja’ yech ikom k’u cha’al li’e. ”Ta Jteklum skwenta Jteklum”, ta xak’beik yil ti j’abteletike ti oy smantalil ti jchi’iltaktike. Tey likomotikótik xchi’ukik, tey livayotikótik ta skaroalik, te yo’ buy ta xvayike. Ja’ yech ika’ibetikótik o smelol ti k’u x’elan liyalbotikotike. Bak’intike teyotikótik ya’el ta pinkatik ta Chyapa, xaval noxe toj ep to chopol te yo’e”.
–Tziak Tza’pat Tz’it.

-“Ali j-chop j’abtelotikótik ta ak’-‘elave, j-likel onox iyich’ va’tzanel jun abtel yak’obil elav, ja’ xal ti k’u x’elan kuxulik li j’abteletike. MOL CHICHOL XCHI’UK YAJ- JELUBTASVANEJ, tey xal k’u x’elan svokolik, k’u x’elan iyikta snaik, ep tajmek ti chib sk’oplalik xlajike, ti k’u x’elan ta x’ilbajinvan ti jelubtasvanejetike, ti jpas-trate abteletike xchi’uk ti jk’elvanejetike, ti xi’el sba cha’iik ti j’abteletik ch’abal svunike, ti yik’al xlaj spikik li stak’inik ti ep tajmek ti svokolale. Ti ep k’usitik xk’otik o ta ch’ayele, oy staik o chamel k’u cha’al li SIDA, ti sk’uxul ti k’u x’elan svokolal ta staik ti jutuk yunen tojolike”.

“Ta ba’yi ak’-‘elave batz’i yech nox tajmek iyich’ yulesel ta jolol, li ak’-‘elave batz’i ispak’ o sk’obik tajmek, xchi’uk k’usuk tey isjak’ik iyalik k’u la x’elan ti Chyapae. Ja’ tey iyul o sjolik xch’ulelik ti jchi’iltaktik tey batemik ta abtel une. Istzob sbaik ispajes yabtelik, isnopik ta komon iyikta yabtelik jun k’ak’al”.

“A ti kabteltikotike itun o skwenta itoy o stojolik, ti stojolike chanib to ox dolar, ik’ot ta vo’ob dolar xchi’uk vo’ob xcha’-vinik ($5.25 ) ta ora; taje ja’ slajeb yalem tojolil un. Ja’ onox yech ti nopbil sk’oplale, yu’un onox ik’ot ta pasel un. Chalik chka’i ti j’abteletik taj va’i jun k’ak’al mu’yuk x’abtejike ta smilal la dolar ich’ayik. Ta yok’omal, ti jpas-trate abteletike iyak’ik xa vo’ob dolar xchi’uk vo’ob xcha’-vinik ($5.25) ta jun ora abtel. Ijelbetikótik xa sbi li abtel ak’ob elav une, ikom xa ta VO’OB XCHI’UK VO’OB XCHA’-VINIK”.
-- Xun Teratol.

-“¡Chanavokik ta soraltik yo’ ti stzob o sba li krixchanoe!, -xiyutotikótik li j’abteletik stzoboj sbaike (Coalición). Batz’i xch’ayet to yo’onik ik’otik ti k’alal iyilik jchi’iltaktik ta Tenejapa, Chamu’ xchi’uk ta Sotz’leb, ti tey xa ta xchan yokik slapoj sbatz’i k’u’ik ta xanavik ta soraltik tey ta jteklume. Li krixchanoetike ch-avanik, ¡Viva Sapatista!”. --Tziak Tza’pat Tz’it

“Ta xcha’-kojol jtzob jbatikótik, tey ik’ot jun vinik imaje la, ati sk’u’e balem ch’ich’. Ti k’usi la imaje oe, yu’un la tzk’an vo’ yuch’ yu’un la chtakij sti’. Tey la i’albat ak’o yuch’ li vo’ ta beo’e, taje yu’un la ja’ skapoj sba ta poxil tz’i’leltik, ti ja’ chtun yu’unik skwenta li chichole”.

-“Libat jk’opontikótik jyu’eletik, tzobol xchi’uk jtz’ibajometik ( periodistas) xchi’uk ti buch’utik ta xk’opojik ta televisyon. Ti j’abteletike iyak’ik iluk ti k’u’ul balem ch’ich’e, ti yu’un yech melel ti ilbaj x’ilvan ti ajvaliletike. Mi ja’uk oy k’usi ik’ot ta pasel, ch’abal. Ja’ la ti yech nox j’abtel ch’abal lek svunik une, mu’yuk la k’usi stak’ spasik, sk’anik chapanel”.
--Tziak Tza’pat Tz’it

“Oy jun jchi’iltikótik itzake yu’un jtzakvanejetik (policia) tey ijak’bat, -¿Buy nakalot, k’usi chapas li’ toe?,-x’utat. Ja’ ti lek chapal yu’un ti svuntak une, mu’yuk k’usi chopol ibat un. Ali jnitvanejetik ta abtel li buy stzoboj sbaik yu’un j’abteletik ta Imokalee, ibat sk’oponik ali migrasyonetike, tey ikoltaatik, va’i un, taj x’elan k’usitik iyich’ pasele isvinajesik ta vun te yo’e”.
--Xun Teratol.

-“Ikak’tikótik iluk ak’o ak’-‘elav SKOTOL TA SKOTOL, ta xokon eklixya, tey istzob sbaik epal krixchanoetik, isk’elik. Oy j-lom yajval osiletik tey ik’ot sk’elik uk. Chalike ali ak’-‘elave ja’ la chal skwenta li Sapatistae. Tey xjoyetik, slapanoj ik’ snenal satik, tey i’albatik komel ti j’abteletik ti ak’o la batikuk ta abtel ta chanib ora ik’-luman ta yok’omale”.“Ti k’usi lek iyilik ik’ot ta pasel yu’un ti kabteltikótik ta ak’ob elave, ti j’abteletike ijel snopobil yu’unik, ja’ me chopol iya’iik ti ajvaliletik une.- ¿La’ jtzaktik li Sapatistaetike yo’ to mu ta sok ep yu’unik li k’ope, ¡li j’abteletike yik’al stoy sbaik tajmek xchi’uk vo’otik!,-xiik. Li j’abteletike j-likel onox ibat yal ka’itikótik, ta chib ora ik’-luman lilok’otikótik tal yo’ ti mu xistaotikótik o ta tzakele, xchi’uk yo’ ti mu xisjipotikótik ech’el ta sve’el ti chanul vo’etik ali lakartoetike, a le’e yu’un naka ja’ oy tajmek tey ta tz’anal vo’etik ta xa’abtik tey ta Florida”.
--Tziak Tza’pat Tz’it.

“Li abteletik ak’ob elavetike, ja’ yech k’u cha’al, istales o lek xch’ulelik, isvik’ o lek satik. Li j’abteletik jelavemik ech’ele, iyalik ti ta la sk’an ta spasik yech uke, yo’ la ti xvinaj o ti k’usi palta yu’unike, ak’o vinajuk, ak’o cha’-vinajuk. Lisutotikótik ta jun o jabil noxtok, k’alal ilaje ja’ nox yech ta j’ech’el o ta sjabilal 1998, lichanubtasvanotikótik ta k’u xi xik’opojótik xchi’uk ti jpat jxokontike, ti k’u xi tzotz xvinaj xik’opojotike, ti k’usi stak’ ta jpastik ta anile, ti smeltzanel ti abtel ta ak’-‘elav ti k’usi yech melele, xchi’uk ti k’u xi xk’ot o ta pasel ta ak’ob elave”.
-- Xun Teratol.

“Ispas yabtel stukik ta ak’ob elav, yo’ ti ta spas xa stukike, yu’un ta xak’ik iluk ta ak’ob elav ti k’usi jelel snopobil yu’unik xchi’uk ti yajvval osiletike. J-moj ijmeltzantikótik li ak’ob elav ($5.25). Ta tz’akale ijcha’-k’eltikótik taj abtele i kak’tikótik iluk ta parajeletik ta Chyapa, ja’ xa isbiin ku’untikótik J’ABTELETIK TA JUN O BALAMIL”.
--Kristobal Tz’it Nujkul.

“Ti k’usi yatel ko’ontikotike, ti k’usi li’ay kak’tikótik iluke yu’un ak’o k’obinuk, xch’iuk taj tz’unubile. Ali j-chop j’abteletik ti k’usi sna’ik spasele ak’o p’oluk, ti sk’elomtake ak’o tzatzubuk ti sjol yo’onike”.
--Maryan Lopis te la Krus.

-“A ti kabteltikótik xchi’uk li Sna Jtz’ibajome lek itun tajmek skwenta ta jchap o jbatikótik li’ ta Immokalee une, ali yabtelike li skoltaotikótik ta ya’ibel smelol lek ti k’usi xi’elanotikotike. Liyak’botikótik ta snopel lek ti k’u x’elan jkuxlejaltikótik jtaojtikotike, ja’ yech ta jsa’betikótik smelol k’u xi xtojob ech’el un. Ali ak’-‘elav ta spasike yu’un ja’ chak’ jyules ta joltik, lavi une ijoyp’ij xa ku’untikótik skwenta xchanubtasel ti jchi’iltaktike. A le’e yu’un ja’ meltzanbil ku’untikótik xchi’uk ti buch’utik jchi’uktikótik ta abtele, ja’ sbi Sna’el + Ta Xkal Jk’optik = Ja’ Me Sjelel Taj Une, ja’ sjelel xlik ta yibel k’alal ak’ol”.
--Lukax Benítes, Jnitvanej ta tzobol abtel yu’un j’abteletik ta Imokalie.

“Xchi’uk li vo’one lek ikojtikin o ti k’u x’elan x’ech’ yu’unik ti k’ak’ale, ja’ nox ti tzotz yipal sk’ane, ja’ jna’ojtik ti oy to onox buy lumal ti staoj yav xchi’uk ti stz’unbal stukike, ti ch’abal lek ti ich’-bail ta muk’e, ch’abal buy xkojtikintik j-set’uk k’u x’elan ti smantalil ti jchi’iltaktike. Ali jk’ulejetike ja’ nox ta snopik li tak’ine, ja’ mu’yuk bu ta syules ta sjol ta sk’uxubin ti xchi’iltake skwenta epal krixchanoetike, ali ch’iel k’opojel xchi’uk li lekil chapanele staoj onox yav, lek nox ya’el xka’itik ja’ nox ti mu’yuk k’usi chk’ot ta pasele”.
--Tziak Tza’pat Tz’it.