Unmasking the Maya

Slikeb Lo’il

Jun miyon jchi’iltaktik mayaetik ta Mejiko xchi’uk ta Vatemala, te xa nakajtik ta slumal sakil vinik antzetik ta Estados Unidos ( Estaros Uniros). Ja’ jutuk li buch’utik stzobanoj sbaik ta xtalik li’ ta ti’ nab ku’untike, li mayaetike ja’ alab nich’nabil ta jun sp’ijil ti ach’ balamile, ti stzatzal yip xch’ulele tey ta jcha’-ka’itik ta sjunul li jech nabe,
( continente ), xchi’uk ta spechlej balamil. Batz’i jutuk nox sakil viniketik ti sna’ojik ta sjol yo’onik ti p’olem to ox tajmek yu’unik ekelal vo’ne li jteklumetik ta slumalike xchi’uk ta Mejiko; ti oy xa jutuk mu j-miluk jabile. Oy tzotz sp’ijil xch’ulelik snak’ojik ta stojol ti ach’ mayaetike. Ta sjalil, ta syenal jabil ti me’anale ti ch’abal lekil ich’-bail ta muk’e, oy j-lom ta xak’be yipal ta sa’ ti ich’el ta muk’e, ta slap smol k’u’ik, xchi’uk smak sat Sapatista. Ti yan buch’utik ta sa’ik ti sme’analike ti chbatik k’alal slumal sakil viniketike, ta slapbeik xa ech’el sk’u’ spok’ ti namal krixchanoe. Ja’ yech ti mayaetike sk’ejoj sbaik, snak’oj sbaik, mu xak’ ta ilel ti satike, yech k’u cha’al ta sbatz’i lumalik, yech k’u cha’al muk’tik jteklum xchi’uk bik’tal jteklumetik li’ ta yutil jbalamilaltik ta Mejikoe.

Yech k’u cha’al ti oy ta stobal jabile, jchop tzobol j’abtel mayaetik, ja’ sbi Sna Jtz’ibajom, iyalbe ya’i ach’ k’op ti jnaklomaletik ta Chyapa, yosilal Mejikoe. Li yak’el elave, “Lo’il Maxil” ( yixtol lo’il max ) oy xa k’otemik ti buy batz’i k’ejel tajmek ta yosil Chyapae. Oy xa xanavemik k’alal jech nab xi ta sbatz’I xokon vinajel ta j-jot o jech nabe, xanojik xa k’uuk sjamlej li slumal sakil viniketike, ( Estados Unidos ). Buuk nox xbat yak’ik iluk ti yabtelike; Ta Smithsonian, ta tzob-bail ta muk’tik chanob vunetik, ta abtejebal balamiletik, te yo’ buy ta stzakeik ta abtel ti buch’utik chjelavik tal ch’abal lek svunike; li yabtelike ja’ ta xkuxbel yo’on ta xal slo’ilik. Li Sna Jtz’ibajome ja’ chak’ik iluk stalel skuxlej ti vo’ne mayaetike, yo’ to yolel ta xvinaj smelol ti k’usi yech ta xak’be sk’uxul sjol yo’on li ach’ mayaetike. Ja’ yech smelol yak’ojbeik yipal ti yabtelike chchap sbaik ta xak’beik yil tz’akal jch’ieletik ti stalel

 

Ti Ba’yi Jtotik Jme’tike: Syulesel ta Jolol ti Vo’ne Balamile.

Ali sp’ijilik li mayaetik xchi’uk ti talel batel ti skuxlejalik ta Mejiko xchi’uk Estaros Uniros.

Ti vo’ne mayaetike, iskuyik ti stoylemal p’ijilike ja’ sbi chalbeik, Ach’ Balamil.
Le’ xa ta sjabilal vo’ob syen k’alal sk’an to ox x’ayan li kajvaltik Jesukristoe, xchi’uk li chalbeik, “Jsalvanej jkaxlanetik” ta sjabilal 1519, tzatzal ajvalil mayaetik k’u cha’al ta Palenque (Palenke), ja’ tey nakajtik te yo’ chalbeik xa Chiapas (Chyapa), Yucatan (Yukatan), Belice (Belise), Guatemala (Vatemala), Honduras (Onduras) xchi’uk El Salvador (Salvarol).


Ti mayaetike iyak’beik yipal tzotz k’opetik istzob sk’opik ta jay-chop yu’un ti sa’- k’ope xchi’uk ti sa’el tak’in xchi’uk sp’ijilik li ta yutil Mejikoe. Tey likem tal ta stojol ti ekelale, yu’un jal, yech noxtok k’u cha’al ti k’usitikuk lekik sbae k’u cha’al ti k’usi ta xch’unike li jmesoamerikanoetike oy bak’intik iyulik ta slumal ti anasasie taj to ta xokon maleb k’ak’al. Li ta slumal sakil viniketike xchi’uk ti ju-chop jnaklomaletik to ox ta lok’eb k’ak’al yu’un li yuk’umal Mississippi (Misisipi).


Jtz’ibajometik, j’anolajeletik, jk’el k’analetik xchi’uk jnitolajeletik, ti mayaetike iyiktaik komel smelol ti k’usi stak’ pasele xchi’uk ti tz’ibabil ta tonetike.
Ti svunike ti buy ta xak’ik ta tzakel sbiik ta tone, tey tzakal iyiktaik o ta j-moj ta ton ti k’u x’elan ta xanab li k’analetike, ti k’u x’elan buy ixanab ti skajvaltikike, xchi’uk smelol ti ch’ul ajvalil viniketik antzetike.


Ta svaxakibal syen jabil lavi oy xa ox li jtotik Jesukristoe, isbonik ta pak´bal na ta Bonampak, iya’ibeik lek smelol oy lekik sba sonetik, ak’ot xchi’uk ak’ob elav.


Li yabtel likem ta tz’ib yu’un li Sna Jtz’ibajome, SKÓJOLKÓJOL YABTEL BOLOMETIK, ja’ xal ti ajvalil ta svaxakibal syen jabil lavi jbalamilaltike, li ajvalile ja’ sva’anoj sba li slok’ol Bolom xchi’uk li jme’tik Choy, naka ajvaliletik yu’un li Yaxchilan.


Ja’ yech noxtok li ta syenal jabil yu’un ti ak’ k’ok’e ti yu’un ja’ istambeik ech’el ti chopole, ta tz’akal tey xa ik’ot ta lajel ti k’alal ital tzalatikuk yu’un slumal ti mayaetike ti ja’ i’ochik tal ti jkaxlanetike.


Ti k’alal ik’otik sujvanikuk ta tzalvanej ti jkaxlanetik ta Chyapa ta sjabilal 1528, ispojbeik yosil ti batz’i vinik antzetike, isujvanik ta xchanel sk’op ti kajvaltike Jesukristoe, ja’ ispajtzanik ta sk’elel stz’ibael vun ti mayaetike.


Ti mol paleetike tzotz iyak’ tzitzel ti mu xa ya’uk tz’ibajikuk ta ton ti jnaklomaletike. Le’e yu’un ja’ toj vokol ta a’yibel smelol snuk’ulal li tz’ib ta sjunul balamile; ti yu’un la ja’ yabtel ti pukuje.
Ta syenal vunetik skwenta k’analetik, ti k’u x’elan ta sna’ik kajvaltik, ti k’usi smelol ti k’usi sna’ike isokbatik.


Ich’ayesbatik ti ep tajmek smelol ti k’u x’elan kuxul chamalik ta sjalile.
Batz’i jutuk nox li mayaetik ti buch’utik oy ta yo’onik stalel skuxlej ti ba’yi stot sme’ike. Ta slajel to vo’ob syen jabil ti ch’abal buch’u ta xk’opoje, yech tz’ijil, li Sna Jtz’ibajome ta xcha’-kuxes ti tz’ibe xchi’uk ti stalel skuxlej ti vo’ne stot sme’ike, ta xchabiik stalel skuxlej ti stot sme’ike yu’un ja’ skwenta ti tz’akal jch’ieletike.


Batz’i vo’ne xa tajmek, k’alal mu to ox ta xlok’ik ech’el ta namal balamil li jchi’iltaktik, mejikanoetik k’alal slumal sakil vinik antzetike, ti vo’ne tajmek k’alal ma’uk to ox slumal sakil viniketik antzetike, ti batz’i yajval lumetike chavanik onox la, ta naka ta barko ta xanavik xchi’uk sp’olmalik, batz’i nom la ta xanavik, xchi’uk noxtok yak’ojbeik la yipal ta talel batel xchi’uk ti yan o stalel skuxlejike.


Ja’ la ta skoj ti batz’i lek xchapoj sbaik xchi’uk ti ekelajele, ti k’alal ip’ijubik ti vo’ne jchi’iltaktik ta Mejikoe, iyul xchanubtas sbaik xchi’uk ti k’usi xch’unojike xchi’uk ti k’usi stalel slikelike ti ja’ iyak’beik yipal ja’ yech ikom o ti stalel skuxlejike. Yech ibat o ti k’ak’ale, ti k’usitik ta xlok’ x’ayan yu’unik xchi’uk sk’opik ti jmesoamerikanaetike, isp’olesik ech’el ti stalel skuxlejik k’alal slumal ti sakil vinik antzetike.


Oy ta j-mil jabil, li j’ekel ba’yi jnaklejetik k’u cha’al ta o’lol yosil Mejiko, sjunul Vatemala, Belise, Onduras xchi’uk Nicaragua (Nikaragwa), ja’ chalbeik ta kaxlan k’op (mesoamerikano), chtun la yu’unik k’usuk no ox , skwenta la ta spas o sk’inik, ja’ la k’u cha’al sk’uk’umal k’uk’ mut xchi’uk xchijchonal tak’in, ti naka ja’ yabtelik ta slok’esik ta sminaxik li anasazi (anasasi) xchi’uk hohokam (jojokam), xi to xbat ta j-jot xokon maleb k’ak’al yu’un li slumal sakil viniketike.


Ali j’abtel ta k’obol li jnaklomaletik ta Mejiko xchi’uk li ta j-jot xokon maleb k’ak’al yu’un li slumal sakil viniketike naka la ja’ ta smeltzanik li pich’bil yaxal tonetik ta spasik ta nen. Taj va’i x’elan slekil chak’ik iluke, ja’ la yech ta xtun yu’unik ta stz’akielik ti ta melel ja’ yech ta xkojtikintik o ti ja’ mol ajvalil mayaetik ta Chichen Itza, taj ta bik’it balamil joybil ta vo’ yu’un Yukatan. Ali pich’pich’ leklek sba yaxal tone, ja’ nan likem tal ta Nuevo México (Nwevo Mejiko).


Ali sjosobile ja’ la ta xtun yu’unik ta sk’a’esobil nukul, ti tey ta staik ta te’tik yu’un Spiro ta Oklahoma (Oklajoma) ( ta 1300-1400, slajel ayanuk jtotik Jesukristo), ismeltzanik ta ik’al ton (tzo´ k´anal) ti ja’ likem tal ta Pachuca (Pachuka) li’ ta yo’lolil Mejikoe.
Ko’ol xchi’uk li ekelajele, ti ba’yi krixchanoe lek iyak’beik yo’onal tajimol ta pelota.
Ti ja’ stzobob-bail yu’unik te yo’ buy ta spas sk’inike, tey onox xlik ta smuk’ta lumalik li maya ta Copan (Kopan), ta Onduras ja’ to k’alal slumal jojokam ta Snaketown (slumal kiletal chon) ta Phoenix (Finiks), Arizona (Arisona).


Ti sk’op smantalik ti jchi’iltaktike xchi’uk ti sk’op skajvaltikik ti buch’utik li’ nakajtik ta stz’el Mejiko, oy bak’intik chk’ot stzob sbaik xchi’uk stalel skuxlej ti buch’utik ba’yi jnaklomaletik tey ta slumal li sakil viniketike ta lok’eb k’ak’al xil li yuk’umal Misisipie.


Ta sjabilal baluneb syen jabil slajem ayanuk li jtotik Jesukristoe, ti k’u x’elan talel batelik xchi’uk ti yekelajelike xchi’uk nan mi ta sjelta slumalik tey xa iskolta sbaik ta slikesel skuxlejal li Misisipie. Ba’yi jchi’iltaktik ti xchópolchópol nakajtik tey ta lok’eb k’ak’al yu’un li slumal sakil viniketike; li woodland xchi’uk li cherokeetike, a le’e naka xa isnap’an sbaik ixchanik ti chabajele, iyak’beik yipal ti jchi’iltaktike tey xa me yalel toyol ti yabtelike xchi’uk noxtok istambeik smeltzanelstzobob-bailik ti buy ta spasik sk’inike, ta yolon muk’tik te’tik lek spasik toyol latzbil tonetik.


Taj va’i x’elan stalel skuxlejalik ti vokol ta a’yibel smelole tey ilik nichimajuk ta Cahokia (Kajokia), Illinois (Ilinoy), ta Virginia, West Virginia (Virginia ta Maleb K’ak’al), Georgia, ta Florida xchi’uk ta Louisiana (Luisiana) k’alal to ta svo’-lajunebal syen jabil.
Ja’ yech k’u cha’al chal li jun buch’utik ba’yi jtz’ibajometik, j’espanyoletik, ixcholbeik smelol ta tz’ibaele, oy jun batz’I vinik tey nakal ta Wichita ta Kansas, ta sjabilal 1544, sna’ jutuk li batz’i k’op nahuatl (nawatl), li sk’op j’astekaetike.


Li yabtel moletik buch’utik ta sna’beik smelol yabtel ti vo’ne moletike, li muk’tik latzbil tonetike, ja’ yech chalik k’u cha’al la ti vo’ne jteklumetik ta Mejiko xchi’uk ta slumal sakil viniketik, tey ista sbaik ta k’oponel ta nom batz’i jal tajmek ikuch yu’unik.

Li Mayaetik Lavie

Talel kuxlejal, ep xa yak’oj yip li stalel skuxlej namal krixchanoe, xchi’uk ti k’usitik yojtikinojik xa li mayaetik tey ta Estaros Uniros.

Ak’o me li slekilal skuxlejal ti vo’ne moletike te oy nak’al ta smuk’ta naik lomemik xae, oy vukub miyon ti mayaetike tey nakajtik ta Mejiko xchi’uk ta Vatemala xchi’uk jun miyon ta slumal sakil viniketik.


Li antzetike staoj yav ta x’abtejik ta smeltzan sluchulal ti sk’u’ik onox ta vo’nee xchi’uk ta to spatik ti p’in bochetik chtun yu’unik ta yut snaike.


Li viniketike staoj to yav ta x’abtejik ta chobtik, naka ta sk’obik xchi’uk noxtok ta xk’otik ta nom ta x’ekelajik.


Ti vo’ne lo’iletik tey to tzakalik o ta ya’yiel ti buch’utik ta slo’iltaike.


Li mayaetik lavie, ta staik ta na’el li kajvaltik Jesukristoe, taje ja’ noxtok li k’ak’ale, xchi’uk li kajvaltiketik ta eklixyae, ti ja’ ajvalil yu’unike, ja’ jpojvanej, xchi’uk noxtok li kajvaltiketik ta te’tike, ta balamile, li vo’e, li chauke.


Ta slapbeik sk’oj ti j’ilbajinvanej j’espanyoletike, yo’ to yech yak’ojbeik yipal ta skoj ti utilanel yu’un ti yan xchi’iltake xchi’uk ti stak’inik ta sta o sve’elelike.


Ali talel batel kuxlejal li Mejiko xchi’uk li slumal sakil viniketike stamojbeik, ja’ nox ti ach’ubem xa une, ja’ xa nox k’u cha’al ta televisyon, ta sine xchi’uk li oy xa jelavemik jun miyon j’abtel mayaetik xi ta slumal ti sakil viniketik .


Ati ba’yi jxanvil maya li’ ta slumal Mejikoe, ja’ ti Antzelmo Peres xchi’uk Romin Teratol, ixanavik xi ta xokon slok’ebal k’ak’al xchi’uk ta Waxington (Waxinton); le’ xa ta sjabilal 1960, ja’ ibat yabtelanik li smeltzanel smuk’ta vunal li xcholobil sk’elobil li batz’i k’op tzotzil ta slumal Sotz’lebe xchi’uk li Loktor Lol Bik’it Nab xi ta x’abtej ta Smithsoniane.


-“Oy jay-vo’ kremotik tey to ox ta xtajinik ta be, ti k’alal listaotikótik ta ilele istambeik ech’el anil x’avetik xa ech’el: Yik’al nan ja’ iyul ta sjol ti vo’otikótik chopolotikotike, ja’ ti jeljel li jk’u’tikotike “¿Buy onox van likemik tal ti x’elan ta xk’elvanike?”, yik’al nan ja’ ta sjak’be sba stukik. Li krixchanoe ta sk’an ta xlo’ilaj, k’usi… ¿k’usi chkutik un?, li vo’otikotike mu jna´betikótik li sk’ope”.
--Antzelmo Péres.


“Li vo’one oy kich’oj sinkwenta pexu, ta jman o k’usitikuk. K’alal ikil li sut jtak’in li’ak’bate k’ajomal xa chanib dolar. Li vo’otikotike muk’ bu ta jna’tikótik mi jelel li stak’in sakil viniketike, ja’ nox k’ajomal chich intyootikotike. Li vo’on ti kaloje li jtak’ine ta xtun ku’un ta jman o j-set’uk k’usi jlajes ta jkap o jch’ut, k’usi une, ¿K’usi ta jman o ti k’usi jlajes ti k’ajomal chanib dolar li’ak’bat une?. Ti jtak’ine k’ajom ijman o jpresko. Mu’yuk bu ilok’ o ti bu k’alal ta xibate. K’ajomal nox ibik’taj ta be”.
--Romin Teratol.


“Lichotiotikótik ta jun nail ve’ebal, tey ta jmala ti jve’eltikotike. Li antze lisjelubtasbotikótik tal svunal ti k’usitik oy jlajestike. K’usi un naka ta inkles k’op tzakal. Li vo’otikotike k’ajomal va’-xichiotikótik. Muk’ ta alel, mu ya’uk ve’ikotik, xichiotikótik jtuktikótik, yu’un ja’ ti ista xa ox yorail xibatotikótik ta abtele”.
--Romin Teratol.


“Li snail abtel buy chik’ototikotike ta yox-kojol to na, oy skájalkájal muyebal juju-koj, lislikotikótik muyel, li skájalkájale yu’un ta xkilvan ta lus k’usi ya’el. Lislikotikótik muyel. Ja’ nox yech ti k’alal liyalotikotike. Liyalotikótik xnikiket ti koktikotike”.
--Romin Teratol.


“Li ta Waxintone, naka ta makinaetik ta spas skotol. Li makinae ta smesomaj, ta sjik’ li k’a’epe xchi’uk li yanal te’etik ta xkokoj yalel ta ste’ele. Yan li naetik una’a, li krixchanoetik te yo’e mu epuk x’abtejik ta sk’obik. Naka ta makina ta x’abtejik. Ti k’alal ta stukiik li mol naetike, naka nox ta slomesik ta jun muk’ta volvol tak’in pelex yilel, ma’uk ti ta x’abtej yilele. Naka j’ik’aletik ti ja’ ep ta x’abtej ta sk’obike. Li brinkoetike naka ta na ta yut na ta x’abtejik. Li j’ik’aletike naka ja’ j’abteletik. Naka ja’ik ta smeltzanik ti muk’tik naetike, naka ja’ik ta smeltzanik li bak’oetike, naka ja’ik ta smeltzanik skotol. Ja’ yabtelik o, yu’un le’e mu x’ak’batik lek xchanik vun k’u cha’al stukik. Li j’ik’aletik k’ajomal nox xu’ xkomik ta chanubtasvanej ta chanob vun. Naka ja’ ta x’ak’batik yabtelik ta smeltzanel be xchi’uk yantik o abtel ti k’usi jutuk noxe. K’ajomal nox sta o yabtelik yech".
--Romin Teratol.


“Mu stak’ alel ya’el buyotik. Mu stak’ alel bu chlok’ tal li k’ak’ale. Mu jna’tikótik bu stuk’il xkom ti jnatikotike”.
--Antzelmo Péres.


¡Tijo li batz’i k’ope!
¡Tijo li skóp jmololetik!


“Ati xkalbe ya’i li jchi’iltak ta Jteklume, ¿ Mi ja’uk o buch’u chixch’unbe?”
--Romin Teratol.

Sk’elel Xchabiel ti Talel Kuxlejale.

Li jay-tos abtel oy xchi’uk li ak’ob elav ta Sna Jtz’ibajome, yu’un ja’ ta xcha’-vinajes ti k’u x’elan i’ech’ tal ti k’ak’ale, ti stalelike xchi’uk k’u xi xkojtikintik o ti sk’op skuxlejal ti mayaetike.

Li ba’yi jxanvil mayaetik k’alal slumal ti sakil viniketike, istaik ta ilel k’usi ich’ay o yo’onik: Pitza, ve’lil, skájalkájal tek’obal ta lus, tren ta xanav ta yut balamil, ak’ot yu’un Pow wow, naka batz’i viniketik ta slumalik. Slumal j-chop krixchano ti mu’yuk bu ich’bilik ta muk’e, teyik ta muk’ta jteklum. Iya’ibeik smelol k’u xi ilaj ta milel ti preserente Kennedye, ja’ o ilok’ ta televisyon ta kuxul, ichi’invanik ta xanbal k’alal j-p’ej muk’ta na vo’ob yelav, ja’ sna ti totil solteroetike. Ali ta j-j-jot o xokone batz’i yan x’elan xi’el sba tajmek. Li Antzelmo Peres xchi’uk li Romin Teratole, ti k’alal kuxulike istz’ibaik ta vun ti k’usitik ispasike, ti k’usi iyilike, ti sk’opike xchi’uk ti stalel skuxlejik ti slumalike, yo’ ti yalab xnich’nabe xchi’uk ti smomtake, mu xch’ay o xa’iik ta j-moj k’u x’elan skuxlej ti mayae.


Ta 1983, li Antzelmo Peres, Maryan Kalixto xchi’uk li sbankilal krem li Romin Teratole, ( Xun), ja’ ko’ol islikesik li abtel ta Sna Jtz’ibajome. Li bu stzoboj sbaik ta abtele yu’un ja’ chalbeik ach’ k’op, yech k´u cha’al li tzob-bail yu’un ak’ob elav (teatro) yech noxtok k’opojel ta ik’ (radio) xchi’uk ta vun.


Li ta tzotzil xchi’uk ta tzeltale, chib no ox li ta slajunebal xcha’-vinik sk’op li mayaetik ti tey to kuxulike, chalbeik ya’i xpechlej balamil ti svo’ne k’op ti stot sme’ike k’alal tana tey to xnichimaj lavi ta jun xcha’-vinikal syen jabile. Ali chanubtasel ta sk’elel stz’ibael li batz’i k’op ta parajeletike, li Sna Jtz’ibajome oy xa ech’em ta vo’-mil xchi’uk o’lol viniketik, antzetik, moletik xchi’uk k’oxetik ta stz’ibael ta sk’elel ta sbatz’i k’opik.


Li vaxak-vo’ j’abtel batz’i vinik antzetik ta x’abtejike, yu’un ja’ yabtelik o ta Sna Jtz’ibajom, tey likemik tal ta slumal maya ta Chamu’, ta Tenejapa xchi’uk ta slumal Sotz’leb; ti batz’i lajemik xa tajmek li te’tik ta sjoyob li Jobel li’ ta yosilal Chyapae.


Ta slikeb onox ixchanubtasvan li jnitvanej ta ak’ob elav li Ralph Lee (Mol Rafa) ta Nueva York (Nweva York), ti k’alal ilaje ital noxtok ali Michael Garcés (Mikel Karses), ali j-chop j’abtele tey xa ilik jeluk tal yu’unik ta k’ox ixtalaletik ta xk’opojik o li ak’ob elave (teatro guiñol), ja’ to k’alal ikomik ta batz’i ak’ elav; ta melel ja’ jun ak’ elav sbi Lo’il Maxil, ta stz’ibaik xchi’uk ta xak’ik iluk ta epal krixchano mayaetik xchi’uk jkaxlanetik, taj to ta xokon lok’em k’ak’al yu’un Mejikoe xchi’uk ta Vatemala xchi’uk noxtok k’alal to j’abteletik ti buch’utik jelavemik xa ech’el tey xa nakajtik ta Florida.


Oy jay-tos k’usitik stak’ alel, pasel ti yeche, likem talel ta vo’ne k’op yu’un ti mayae.
Ali SKÓJOLKÓJOL YABTEL BOLOMETIK chak´ iluk li totil jpas-mantal ta bolometik; ja’ chak’ iluk syu’elal pojob-bail bolom, (Pakal Balam) xchi’uk li jme’tik choye (Xok), ch’ul jpas-mantaletik ti tzotz sk’oplal slumalik ta Yaxchilan, ti xi’el sba ak’-k’ok’ yu’unik ti ijalik ta syenal jabile yech o ti k’u sjalil itunik ta pas-mantale, ja’ to k’u cha’al iyulik o ti j’ilbajinvanej j’espanyoletike.


Taj x’elan ti abtel chalbe smelol ti vo’ne k’opetike, ja’ ta svinajesbe slo’ilal ti k’usitik lekik muk’tik k’usi ispasik skwenta ti sp’ijil ti mayae.


Ta yepal yabteltak tey onox xlik tal ti vo’ne lo’iletike.


¿MI OY ONOX J’IK’ALETIK CHE’E?, ja’ smelol, ti yu’un batz’i chopol sjole, stamojbe sibtasvanej ta parajeletik, lek sna’ k’u x’elan ta slo’lo antzetik xchi’uk k’oxetik yu’un ta xik’ ech’el k’alal xch’en, ta xlaj smilan j’abteletik jmeltzanej bak’o, ti mi ilaje ta sbaj komel ta yut semento xchi’uk ti sbalemal ch’ich’ele.


Oy xa lek chapal komem ti yech ka’uktik ti lo’iletike, ti k’usitik ik’ot ta pasel k’u x’elan ikojtikintike, skotol li abteletike oy lek smelol xchapet skwenta skotol ta sjol ta yo’on ti jchi’iltaktike.


K’ALAL I’AYAN LI IXIME, ja’ chal ka’itik, ti vo’ne la tajmeke, ti jchi’iltaktike mu la bu ta x’abtejik ta sa’ ti sve’elike. K’ajomal nox la ta slajesik k’unil tonetik, naka nox ta stamik ta balamil. Ti kajvaltike iyil la ti chlaj xa lajuk ti k’unil tonetike.


-“Litalotikotik ta sjelel li balamile. Ikiltik xa ti batz’i chijilik tajmek li kalab jnich’nabtike, mu’yuk k’usi yatel yo’onik, mu’yuk k’usi ta spasik. Mu xa bu ta xkak’betik naka ta matanal. Ta xkak’betik ixim. Lavie ak’o xa yak’ svokolik j-set’uk ta sa’el ti sve’elike”.


Ti tz’unubil ixime tey to ox snak’oj ta ch’en ti yajval balamile. Ti ti’ nae chabibil ta j-kot amuch.
Li tzeke iyal ox sk’op ta x’och ta ch’ene, k’usi un toj muk’. Ja’ ti mu’yuk xu’ yu’une, j-likel isti’be yok ti yajval balamile.


K’ajomal xa nox li bik’tal xinichetike ja’ i’ochik ech’el k’alal yut ti ch’ene xchi’uk k’usuk tey xa iyelk’an o tal ti tz’unubil ixime, oy sak, k’on, ik’ xchi’uk tzoj.


“Ali ixime ja’ sve’el kajvaltike. Ti k’alal jlajestike, xu’ xitze’inotik, xik’evujinotik, jtoy jnuk’tik ta sk’evujintael ti kajvaltiketike. Ali ixime oy xch’ulel. Lavie chi’abtejotik skwenta kajvaltik”.
--K’ALAL I’AYAN LI IXIME


Mu skotoluk lek cha’iik ti abtele. Oy j’ech’el, jun ch’ajil vinik, batz’i mu sk’an x’abtej ta xchob. Ti k’alal xbat ya’el ta svelel ti xvach’e xchi’uk yak’intael ti yosile, yech nox tey xch’ajet; chvaychinaj xa chil la ti tey xa xvilet ta vinajel k’u cha’al li xuleme, mu xa la bu ta sbak’es li xik’e. Ti xuleme, ja’ ti tey xvilet ta sa’ ti chami-chonetik ta sti’e, yo’onuk la sk’an ta slajes junuk ve’lil junuk la yo’on ya’i k’u cha’al xch’iel jun vinik. Ja’ yech un, ati kajvaltik ta vinajele, iyal la sk’op ti xu’ sjel ti yabtelike.


Ati xuleme batz’i j’abtel vinik la ibat, xchi’uk k’usuk batz’i lek la xnich’naj k’u cha’al onox jun malalil, lek la ital ti k’usitik istz’unik xchi’uk ti yajnile, tey la ik’ane o tajmek yu’un ti yajnil batz’i tzujvan to ox tajmek ti antze, ak’o onox me yu’un tey to stzijet k’u cha’al lekil xulem.
Yech jun k’ak’al, ti xulem xchi’uk yajnile, yolel ta xchik’ sk’a’epal yosil, yu’un la ta xavbe xchobtikal. Ati ch’ajil vinike, ja’ xa nan xch’ailal ti chami-chon sve’el ti yaloje, isjip la sba ochel ta yut leb k’ok’. Ti ch’aje tey la itil uk xchi’uk la ipas ta tan. Ja’ yech ti antze xchi’uk ti xuleme jun la yo’on ich’iik, ja’ ti oy xa la tajmek ti k’usuk yu’unike, ep la sta yiximik, xchenek’ik xchi’uk la ep ta tos ti sat te’etike, xpich’ la avo’on ta lajesel. “Ti mi noj jch’utike jun ko’ontik”.
--TI CH’AJ XCHI’UK LI XULEME


Ta ixtol lo’iletik xchi’uk slekil lo’il ti mayaetike, ti jchi’iltike stak’ sk’atajes sba ta mutetik, ti buch’utik ch’abal smulike ti ko’ol xa k’u cha’al kajvaltike, chanavik ta sba balamil. Ja’ yech j-tos abtel ak’ob elav, SLO’ILTAEL JTZ’UNBALTIK, a le’e ja’ tey likem tal ta slo’ilik, ta slikeb ti slumalike, skwenta ti jtotik Jesukristoe xchi’uk jch’ul- me’tik Mariya.


Ti batz’i vo’ne tajmeke, ta slumal maya ta San Andrés (San-antrex), isvinajes sba jun jch’ul me’tik, spetoj la yol, ja’ la ti jtotik Jesuse. Ti sjol ti unene, k’atk’at la k’u cha’al j-p’ejuk mail, ipas la ta krem, j-likel la ich’i ta k’ak’al ta ak’ubal.


Ati stot sme’ike che’e tu’tu’ la ti sjolike, tz’ubtz’ub la, sk’ak’al la yo’onik taj va’i x’elan k’atk’at sjol ti k’ox kreme.


-¡Le’e pukuj!, xi la sk’oplal, ¡ La’ jmiltik, jtuch’betik sjol!


I’ech’ la yo’on stik’beik yak’il snuk’, ta ox la sjok’anik, i’ech’ la yo’onik xmich’beik snuk’ ta sk’obik, mi ja’uk onox o bu ikuch yu’unik. Batz’i chopol xa la tajmek iya’i un. Li jch’ul-totike iyal la ti ja’ lek ak’o yich’ jok’anel ta kruse. Ti vo’ne jchi’iltaktike batz’i jutuk nox ti k’usi chul ta yunen tubtub jolike, batz’i lekik la tajmek ja’ nox ti mu k’usi stuik une. Ti kajvaltike isboj la stuk ti te’e, isvelbe la sk’ob, ixchuk ti te’etike ja’ to k’u cha’al ipas yu’un xchi’uk noxtok istoy stuk ti skrusal ti buy ta xjok’i oe.


Ti k’alal ilaj yabtelan skotole, ti kajvaltike lubem xa la un, batz’i chvi’naj xa la tajmek. -¡Ta jk’an j-set’uk chenek’!,- xi la un, ja’ o la me ich’i ta anil ti yak’ile ti yanal chenek’ une; ja’ yech ich’i noxtok ti ixime, ti jepel te’etike ilaj k’atajuk ta choyetik, iyak’be sbi noxtok ti jujun k’ak’al ta xemanae.


-“Li jkreme batz’i naka skuyel ti k’utikuke,” xi la ti j-ch’ul me’tike.
-¡Le’e pukuj!, xiik la ti vo’ne moletik une.
- ¡La’ jok’antik ta krus!, xiik la.


K’alal tey jok’ol ta krus ti jtotik Jesukristoe, ja’ o la me iskuy ti yaxal vinajel une xchi’uk ti ninab vo’etike, iskuy ta ich ti xch’ich’ele. Ta j-likel o isjok’ stuk ti xch’enale, ti moletik vo’ne une ismukik un. Taj une mi ja’uk smalaik j-set’uk sta ti ixime, ta xchibal k’ak’al ixcha’-jok’ik noxtok. Ti jch’ul-me’tike i’ok’. -Li kole ilaj xa li yipe, mu xk’ataj k’u cha’al j-kotuk tzukum, ti ismalaikuk xa junuk k’ak’ale ik’ataj bi’a, li jchi’iltaktike mu sna’ xchamik ta j-moj ti yechuke: Jkotoltik mu jna’tik xichamotik ti yechuke.


Xlap’ap’et nox xojobal chlok’ taj ta xch’enale. Li kajvaltike tzotz xojobal toj ech’ nox mu xko’olaj xchi’uk li ta kaxlan lume.


Ta tz’akal un, li jtotik Jesukristo xchi’uk sme’e imuyik ech’el k’alal vinajel. Li jch’ul-totike ipas ta k’ak’al, ati jch’ul-me’tik Mariyae ipas ta jch’ul-me’tik.


J-likel ik’otik ta vinajel. Ti spajebal xvaxet yo’on ti jch’ul-totike, ja’ ipas li kapele. Iyalbe ya’i li jch’ul-totik Xalike, ak’o la skolta sba ta stzitzel ti viniketik batz’i chopol sjolike, ja’ ti ijok’anat ta kruse. Ati jch’ul-totik Xalike ja’ tzmeltzanbe sk’oplal ti jch’uleltike, ikotp’ij xa li spat yu’un yalale xchi’uk li sk’obtak ch-abteje.


Ja’ yech ti jtotik Jesukristoe iyal ech’el ta yut balamil, ibat sk’opon sbaik xchi’uk ti yajval balamile, ja’ ismeltzanbeik sk’oplal li vo’e xchi’uk li chauke. -¡Avokoluk, takbo ech’el yil svokolik, takbo ech’el junuk nojel, -xut la un.


Va’i un, oy jay-vo’ jchi’iltaktik luchajtik la ta te’ ikuch yu’unik, tey la islo’ik sat te’ xchi’uk unen loboletik. Batz’i kapemik la tajmek, ja’ la ti batz’i ch’abal k’usi stak’ slajesike, ti k’alal istaik ta ilel ti jch’ul-totike kapem xa la ba yalbeik ya’i. Ti kajvaltike j-likel la isk’atajes ta maxetik.
K’ajomal xa la jun vinik, jun antz ikomik ta sba balamil, imeltzanbat la sna yu’un ti kajvaltike, ep la i’ak’bat yixim xchenek’ ta slajesik. K’usi un ja’ nox tzotz i’albat ti mu la ya’uk xchi’in sbaik ta vayele. -¡Mu me k’usi chopol xapasik un! ,-x’utatik la.


Ja’ o xa la me tey i’ech’ ti pukuj une.
-“La’ kuch’tik j-set’uk pox, ta xkak’be j-set’uk li kajvaltike”. Iyuch’ik, tey iyuch’ik, ti kajvaltike tzotz xa ta xyakub.


Ti k’alal yolel ta xuch’ike, ti vinik xchi’uk li antze ixchi’in la sbaik ta vayel. Ja’ la me yech ip’ol o ti jlumaltik une. Yech’o ti oy o li pox k’al tanae, ep uch’-pox ta ju-jun k’in, yo’ ti xiskoltaotik ta xch’ayel jutukuk ti k’usi yatel ko’ontike.


K’alal sk’an to ox sut ech’el ta vinajel ti kajvaltike, iyikta komel ox-pak vun xchi’uk jun stz’ibaobil. Iyalbe ya’i ti jtotik jme’tike: -
¡Chanik sk’elel stz’ibael ta abatz’i k’opik!, ¡julavanik! ¡li jtalel jkuxlejtike ja’ jun tz’unubil!
Ali batz’i viniketik antzetik ta Chyapa, ta Yukatan, ta Campeche (Kampeche), ta Quintana Roo (Kintana Ro) xchi’uk ta Vatemala, oy ech’em ta lajuneb xcha’-vinik ta tos sk’op ta xk’opojik ti mayaetike. Jutuk nox antzetik mayaetik ti ta xchanik li kaxlan k’ope. Ja’ nox li ta Chyapae, o’lol ta skotol ti k’u yepal oye mu sna’ k’usi ti stalel skuxlejike.


TOJ TA SAKUBEL OSIL, a le’e ja’ yak’ob elav yu’un li Sna Jtz’ibajome; tey ta xalbe smelol, ep tajmek sk’oplal skwenta ilbajinel yu’un ti xchanel vune, oy stzitzelal iyich’ik ti slumal mayaetike.


Ti k’alal iyulik li j’espanyoletike, oy xa ech’em ta yo’obal syen jabil, istik’ sbaik ochel ta yosil ti batz’i vinik antzetike, isujvanik ta xch’unel sk’op li kajvaltike. Mu’yuk xa x’ak’batik xchan sk’elel stz’ibael vun noxtok.


Ti mol paleetike solel ixch’aybeik sk’oplal ta j-moj ti stz’ib ta ton ti mayaetike, taje yu’un ja’ lek tz’akal tajmek, ja’ nox ti toj vokol ta tz’ibael xchi’uk ta a’yibel smelol ti snuk’ulal ta sjunul balamile, ja’ ya’el k’u cha’al yabtel pukuj.


Ta syenal ta pok vunetik skwenta k’analetik, ti sk’op skajvaltike xchi’uk ti sk’opike ti sp’ijilik ti jteklumetike ichik’batik. Li mayaetike ich’ay ti stz’ibike, ti stojike, ti snenike, ti ja’ yipik xchi’uk sp’ijilik.


Ja’ k’u cha’al ta xak’ iluk ta yak’ob elav, ti k’usitik tzotz sk’oplal ti smeloltake, yo’ ti jtamtik o lek ti mu jna’tik ti jtalel jkuxlejtike, lavi k’ak’ale mu’yuk bu lek chapbil smelol li chanubtasele; ja’ tey likem ta xch’unobil, li chan-vun yak’oj li jyu’ele, yu’un la ja’ p’ijubtasel, yu’un ti jchan-vunetike ti mi jch’aytik li jk’optike, ti mi ijch’aybetik sk’opik ti vo’ne jtotik jme’tike. ¿ K’u xi ta xchanik xana’ li k’oxetik ti mi mu sna’ik li kaxlan k’op une?


Ti k’u x’elan stak’obil li batz’i chopol yabtelik li ta xchanel li vune. Li ta Sna Jtz’ibajome ta xchanubtasik ti buch’utik ta xk’opojik ta batz’i k’op tzotzil xchi’uk tzeltal, ja’ ta xchanubtasik ta sk’elel stz’ibael li batz’i k’ope

.
Ta sna stukik ta ju-jun slajeb xemana, antzetik xchi’uk viniketik, ta xchanubtasik ta stz’ib maya ti slak´natake.


A le’e ja’ jun abtel ti ta sk’an ta xchanubtasvanik li jchanubtasvanejetike xchi’uk noxtok skotolik ta sk’an ta xchanik li jchan-vunetike.


Ali lekil chanubtasel ta vune, ja’ batz’i tzotz stunel. Ali yosil sbalamilik ti buy nakajtik li jchi’iltaktike mu’yuk bu lek, a le’e ja’ sk’an yan o sk’oplal ta lo’iltael noxtok lea’a, sk’an meltzanbel ech’el sk’oplal ta yibel li k’ope.


Ali ta yak’obil elav, IKTABIL MATANAL chopol ibat, cha’-vo’ xchi’il sbaik, mi ja’uk smalaik, chit’ixanik jun sp’ijil tzebalik, xchi’uk k’usuk li k’usi chalbeik “jtoy-bail”, batz’i xi’el sba ik’ot ta pasel yu’unik ismilik, yu’un ja’ nox ta sk’an ta xkom xchi’ukik ti yosile.


Xchi’uk noxtok oy to jun o abtel ak’ob elav SKOTOL TA SKOTOL, j-chop ti ach’ to iyik’ sbaike, Petul xchi’uk Maruch, yu’un ipojbat yosil yu’un jun jtz’un-vakax ti batz’i chlaj tajmeke, ja’ sbi jtotik Pomposyo. Li stukike mu sna’ik sk’elel stz’ibael vun, xchi’uk noxtok ch’abal stak’inik ta smeltzanbeik o svunal ti yosilike, taj j-chop buch’u nupul tz’akale jutuk nox stak’in yo’ ta smeltzanbe o sk’oplale.


Li ak’ob elav taje, ja’ k’u cha’al yech melel ti xch’iel sk’opojele; ati yaj-‘abtel jyu’ele ja’ ta skolta ti jpoj-‘osile.


“¡Li tom-jol intyoetike! ¿K’usi to onox ora ta xjelik?, Yech xa onox ich’iik tal ti oy xa ta yo’obal syen jabile. Li eklixyae xchi’uk li chanob vune, oy xchapoj yabtelik yo’ ti ta xch’ayesbe o sk’oplal li x’elan xch’ayoj sbaike, li stukike tey yechik o xchi’uk ti stalel xkuxlejike, li intyoetike yechik o ta chon-si’ xchi’uk ak’al, ta xuch’ik uch’imo’, ta slajesik ixim. Mu xk’opojik ta kastiya, ch’abal xonob ta xanavik. Mu xka’ibe smelol k’usi li ta sk’anike. Ti k’alal jchi’in ta lo’il jay-vo’uke, xavale jun yo’onik yilel xchi’uk ti k’usuk yu’unike”.


Li Petul xchi’uk Maruche isujeik ta sjeltael yav snaik, xi ibat naklikuk ta muk’tik te’tik ta slumal jlakantone, te yo’e ma’uk lek.


Li Petule: -“ Li jk’ulejetike i’ochik ta stuch’el te’etik xchi’uk noxtok ta sjok’ik ch’enetik yu’un ta sa’ik kas. ¿Li´ li osile, mi mu yosiluk jme’tik jtotik xana’ik un?, ¿K’u cha’al, li Chyapae, mi mu ja’uk snitilul li Mejikoe che’e?, ¿O mi ja’ chalik ti naka yu’un Mejiko li k’usitik oy ta Chyapae?”
Ali chonetik ta muk’tik te’tike, ja’ nox yech sibtasbil uk. “Li jchi’iltaktike ochemik ta sokel li kosilaltike”-, ta x’ok’ li bolome.


-“Skotol li chonetik ta te’tike sk’an stzob sbaik, ja’ yech chal li batz’e. -Mu xu’ yech xich’iotik chak li’e. Chichamotik xa ta vi’nal”.


-“¡Ta xchik’ik li te’etike! ¡Li’e ch’abal xa ta xkom li te’etike!”- Yech ta xal li ok’il uke.
-“¿Buy chibatik xana’ik un? Li yajval epal osiletike lisnutzotik talel te yo’ buy kosilaltike, lavi une ch’ayem xa xka’itik ti k’u to ox x’elan kuxulotik une. Li jyu’ele mi ja’uk xak’ sba xchi’uk vo’otik. Ali solteroetike li buch’utik yech nox stzakanoj stuk’ike chismilotik. ¡Ja’ nan lek ti xkak’betik yipale, tey xa xichamotik o un, ja’ mu xu’ li vi’nale!”


Ali jtoy-bail Xun Lopise ispatbe yo’on ti jchi’iltaktike istzak stuk’ik.”Ista xa sk’ak’alil ti ak’o yiktaotik li j’ilbajinvanejetike, li ch-elk’ajike xchi’uk li ta xmilvanike. Sk’ak’alil xa ti xatzob abaike tzobo ak’opik, ak’o xa pajuk skotol li ilbajinele, ti vokole i’ech’ xa ta yo’obal syen jabil, ¡tik’ abaik, kak’betik yipal!, ¡Ti k’u xi smeltzaj sk’oplale ja’ ta jkotoltik ta jkotoltik!”


K’alal tzanem k’op yu’unik ti j’abteletik ta osil balamile xchi’uk ti solteroetike, ja’ o ta xlok’ tal yajval balamil:
-“¡Iktaik xa li mil-baile!, ¡achi’il abaik! Ti mi chak’an lek chach’i chak’opojik li’ ta sba balamile, sk’an chap’is abaik ta vinik k’u cha’al achi’il abaik; ja’ yech noxtok li chonetike xchi’uk li tz’i’leletike, li ak’etik li’ ta sba balamile!, Ja’ nox yech li jch’ul-totik k’ak’ale, ta stz’uiltas li batz’i lekilale”.


-“¡Li lekilale xchi’uk lekil chapanel xchi’uk ta komon k’op! Ti mi ch’abal yech ti lekilal taje, mi ja’uk xkiltik ta j-moj li lekilale!, ¡mu xa jk’antik ta j-moj li ilbajinele!”


Le’ to ox ta sbalunlajunebal syen jabile, ta smilal ti viniketik mayaetike, isujeik ta abtel, jkoltavanejetik, iyich’ik tzitzel li’ ta Chyapae, ja’ te yo’ buy stz’unik epal kajvealtike, naka yu’unik ti mol j’alemanetike xchi’uk ti sakil viniketike.


Tey ilik o talel yech ti smelole ti tzotz abtel ispasike, ep ilajik ta ilbajinbel ti spat xokonike, ja’ yech ikuch tal yu’unik ti stotike, ti smuk’ta totike. Li Sna Jtz’ibajome ismeltzan li ak’ob elave ja’ chak’ iluk.


¡BATIK TA LEKIL BALAMIL!, ta xalbe smelol ti k’u x’elan svokolal ti k’otebal abtele. Oy chamel, k’a’al ve’lil, teyik ta muk’ta k’a’-na batz’i yan yik’ tajmek ta ik’ubaletik, oy ch’ak xchi’uk lukumetik, ch-ilbajinvanik, ch-elk’ajik mu’yuk bu tz’akal ta xtojvanik. Ali viniketike ilbaj x’ile tajmek, ja’ jutuk xich’ ilbajinel li ka’ une. Ali yajval chonolajebal ta pinkae, ox-‘ech’el to stoyemal ta xak’ ti k’utikuk xich’ manele. Ja’ yech o ti viniketike tey tzakajtik o ta il. Tey kuchem yu’unik ti chamel ta k’ixin osile, oy ti tzeke, ti kiletal chone, ti j’abteletike jutuk stak’inik ta xchu’ivik ta sutik ta snaik.


-¡Yil chitometik! -xi sk’oplal yu’un ti jnitvanej ta abtele, -¡labek’talike ta xtun ku’un ta sk’a’al balamil! ¡BATIK TA LEKIL BALAMIL!, a le’e ja’ jun abtel iyich’ pasel ta sjabilal 1938. Ti k’alal ilaje, ali pukujil jnitvanej ta abtele ista ti k’usi tzk’an une, ali j’abteletike, iyak’beik yipal yo’ ti xlaj sk’oplal li ilbajinele, istzob sbaik, isnit sbaik lek ta abtel (sintikato).


Ja’ k’u cha’al ta xal ti buch’u xak’ svokol ta lajel yu’un taje, ja’ yech ikom o ta sna’obil, ali Mikulax Bolom, ti k’alal xlaj li lo’il ak’ob elav, tze’ej xchi’uk xi’el sba. “Ti jchi’iltaktike tey ich’ay xa’iik, ti ja’ ispasik yu’un skwenta spojik o ti batz’i viniketike. Ati ajvaliletik yu’un ti istzob o sbaike (sintikato), ixchon sbaik ta stojol ti yajval pinkae, batz’i yech nox mu’yuk smelol ik’ot ta lok’el, ti batz’i viniketike toj ech’ nox chopol ik’ot ta lok’el ja’ jutuk to ox ti ba’yie. Ja’ yech chk’ot ta pasel k’u cha’al li mayaetik lavie, ali ta yosil jtotik jme’tike, ti buch’utik toj ech’ to oy sp’ijilik ta slumalik li’ ta yepal kosilaltik ta jech nabe”.


Ali xi’el sba ch’iel k’opojel taj ta tz’unbaltike, ja’ onox chal a’yuk ti k’u x’elan svokolik li buch’utik chbatik ta slumal sakil viniketike.


Le’ to ox ta jayib to ox yual yech’el ti k’alal ilik li k’op skwenta Sapatista ta sjabilal 1994. Ali Sna Jtz’ibajome i’ik’e ech’el ta yak’el elav xchi’uk xchi’iltak ta mejikanoal ti tey ta xtuch’ik chichol ta Florida, ali J’ABTELETIK TA YAN O BALAMIL, ja’ tey ilik o talel ti xchanele.
Jun batz’i vinik jchamu’, ja’ sbiinoj, Jkuy-bail, isut ech’el ta slumal, batz’i isok xa snopobil yu’un, ja’ ti naka xa oy sjup’el ti k’usitik islajese, xchi’uk k’usuk noxtok, sk’u’ xa sakil viniketik slapojbe. Ja’ ti toj jal ixch’ay sbae, ati yajnile istik’ yan o vinik. -“Ti ta slumal sakil viniketike, oy epal tzebetik bik’it stzek ta slapik. –“¡Xu’ xapas kanal ech’em ta vo’-vinik dolar ju-jun k’ak’al!, jun xa yo’on. Ja’ nox ti mi iyal, ¡Ay luv yu! ( ¡Chajk’anot! )”.


Ali smuk’ta tot li Tumine ech’ yo’on iyalbe ti stak’ xch’i xk’opojik ta j-set’ nox osil balamil xchi’uk ti yajnile. Ali Tumine iyalbe ti mole, ti yu’un jelem xa ti balamile. Li Tumin xchi’uk li Xunka’e ta xchon ti stelevisyonike, ti snaik xchi’uk ti yosilike, ibatik ti ta tzatzal xanbal k’alal stz’ak ti sakil viniketike.


Batz’i lubemik xa tajmek, ixtuch’ik ti muk’ta jtzakvanej uk’um xchi’uk ti yajnile ti sk’oxike tey ik’otik ta Arisona.


Ibatik ta j-kot kolol te’ karo, batz’i xk’ojlajet ech’el tajmek, ixanavik la ech’em ta lajuneb ora, ja’ to yech ik’otik ta Florida.


Mol Chichol, ja’ yajval ti buy tz’unbil ti chichole, a le’e ja’ onox snopoj ti ta xilbajin ti batz’i viniketike ja’ to k’u cha’al xcham o, xchi’uk k’usuk snopojik ta stunesik ta sve’el lakarto ( chanul nab ).


Ti buch’utik ilajik ta ilbajinele ijatavik ech’el ta sk’oponel jun jk’opojel. Ati smantalil yu’unike, mu’yuk bu stak’ ta spojik ti buch’utik yech no ox teyik ti ch’abal lek svunike, ja’ yech iyal ti jk’opojele. -Ja’ lek sutanik ech’el ta alumalik, yo’ to mu’yuk bu chastaoxuk ta sa’el li j’abteletik ta migrasyone, a le’e chasujoxuk ta asuteselik.


Ta tz’akale, ali Tumine iyelk’an jun yav tak’in, nojem ta tak’in, yu’un tey pak’al iyikta li Mol Chichol ta jun chonobil poxe. Itzakeik yu’un ti migrasyone sk’atajesoj xa ox sbaik ta sakil viniketik. Tzujeik sutel un.


Ti j-chop nupul tz’akale isutiuk tal ta Chamu’, slapojbeik xa tal sk’u’ ti sakil vinike. Ti slekil k’u’ slapojike mu smak k’exlal xchi’uk ti muk’ xu’ yu’unike. Li Tumine icham ta chamel SIDA.
-Ja’ lek komikotik ta kunen natik, ak’o jpastik j-set’uk k’usi lek xchi’uk ti jchi’iltaktike, ja’ yech iyal ta slajeb sk’op li J’ABTELETIK TA JUN O BALAMIL.


Ak’o mi teyuk o ta yosilalik, ak’o mi xbatik ta xanbal k’alal slumal sakil vinik antzetik, li batz’i viniketik antzetik mayaetike, yu’un sk’an ta xil, ta xa’ibe smelol li k’usitik yolel ta jelele, ja’ ti yu’un batz’i ep k’usitik mu jtuneluke, yan le’e mu’yuk bu ta xal p’ijubtasel, abtel, abtel ta k’obol. Ali stukike ja’ yechik onox ta sparajelik ta yosilalik xchi’uk k’u cha’al ta slumal yan o krixchano.
Ta sjabilal mil baluneb syen chanib yo’-vinik ( 1984) li Sna Jtz’ibajome i’ayik ta xanbal xchi’uk to yabtelik ta yak’el elav ta slumal ti sakil vinik antzetike, ja’ sva’anoj sbaik yu’un ti stalel skuxlejike, iyak’ik iluk ti yabtelik ta ak’ob elav ta stojol ti epal krixchanoetik ta slumal Nweva York, ta Waxinton, D.C. xchi’uk ta yantik o muk’tik jteklumetik, ech’ik ta Nweva Inglatera, xi ta o’lol smaleb k’ak’ale xchi’uk ta xokon smaleb k’ak’al.


“Ak’o mi yu’un bak’intik ch’abal lek ta xak’ik ti ve’lile, xchi’uk k’usuk j-lom li vo’ontikotike li´ipajtikótik, li krixchanoetike batz’i lek liyich’otikótik ta muk’, tey ko’ol ko’ol ika’ibe jbatikótik ti jk’usi jna’tikotike. Batz’i lek iyilik ti kabteltikotike, ti jbatz’i k’u’titkotike ti k’u x’elan tijatikótik xchi’uk ta ti jbatz’i k’optikotike” .
--Leticia Ton Sian.


“Ati k’alal li’ay ta xanbal taj ta jteklumetike, ko’ol k’u cha’al jvayich ya’el, ti soralike ti skuxobil yo’onike batz’i toj lek sak-mesan xcha’leik. Ch’abal buch’u xanav ta yok, naka ta karo ta xanavik. Li vo’otikotike che’e naka ta koktikótik chixanavotikótik, ko’ol k’u cha’al xinichotikótik ya’el. Buyuk nox ti lixanavotikotike, ali krixchanoetike liyalbotikótik -Lavabtelike toj lek, ja’ ti chavak’ik iluk k’u x’elan xkuxlej ti batz’i vinik antzetik ta Chyapae”.
--Maruch Rosenta te la Krus Vaskes.

“Yo’ ti lek xbat li abtel skwenta jkuxlejaltike, ja’ tzotz sk’oplal ti mu’yuk buch’u ta spasvan ta mantale: vo’otikótik nox ti ajvalilotikotike. Xu’ ta jtatikótik ti k’usi yatel yo’on ti jun j’ak’-‘elav ti toj lek ta spas chak’ iluk li ta yak’obil elav ku’untikotike. Ali k’usi jpatoj o ko’ontikotike ja’ li buch’utik ta sk’elike. Yabtelanel k’usitik lekik ta stojol ti jchi’iltaktik li’ ta Mejikoe, xchi’uk ta xich’ ak’el ta ojtikinel ta spechlej balamil, ti k’usitik sna’ik stalel skuxlej ti jmejikoal krixchanoe, ta xkak’betik yip li jlumaltike”.
--Tziak Tza’pat Tz’it

Xpuk ti Sk’opike

Istzob sba yabtelik ta tz’ib ti yech melel xak’ tze’ej lo’il ti k’u x’elan skuxlejalik xchi’uk ti j’abtel mayaetik ta Estaros Unirose.

“J-lom ta slumal Mejikoe oy sk’atajesobil yu’un ti k’usitikuke, sna’ik xa k’usi ta spasik xchi’uk ti sp’ijilike, xchi’uk yantik o ti k’usi ta xmuk’ib o ech’ele, ali ta Chyapae yech o batz’i abol sba xchi’uk ti yabtelik ta osil balamile, stuk no ox batz’i me’on tajmek ta sjunlej Mejiko. Ja’ nox yosilalik ti batz’i abol sba ta spechlej balamile. Li krixchanoetike batz’i abol sbaik tajmek, batzi jutuk tajmek k’u xi tael ti abtele, yan lavi x’elan talem sk’oplal yu’unik li buyuk xa nox chonolajkótik xchi’uk li sakil viniketike, ali jbatz’I tz’unub iximtike ta xa xjel ech’el ta k’atajesbil ixim, ti tey likem tal stz’unbal ta slumal ti sakil viniketike. A taj pasbil ixime ja’ xa nox xtun ta sve’el li chitome; ch’abal xa xch’ulel, ma’uk xa yech k’u cha’al li jbatz’i iximtike, le’e ja’ jmotontik ta kajvaltik. Taj ixim taje batz’i yalem xa stojol. Yech’o ti mu xa yechuk xch’am ta ch’ivit k’u cha’al ti vo’nee, yu’un lek to ox xch’am ta chonel ti p’olmaletike. Ja’ xa me ta skoj taj une, li jchi’iltaktike ep xa ta xbatik k’alal Estaros Unirose ta xbat sa’ yabtelik, ti yalojike ja’ lek ta xjelavik ech’el ta ch’abal svunik, mu xko’olaj xchi’uk ti ta xchamik ta vi’nale xchi’uk li ilbajinel ta solteroetike, ti ja’ yech likem o ti k’alal istam sbaik li Sapatistae”.
--Xun Teratol.


Oy xa ox sjayibal u stam sbaik li Sapatista ta sjabilal 1994, ali buch’utik lek ta x’abtejik skwenta j’abteletik ta osil balamil ta Florida, istakik ta ik’el li j’abteletik ta Sna Jtz’ibajome, ibat batuk la yak’ik iluk yabtelik ta ak’-‘elav ta Immokalee (Imokali), Florida, oy jun bik’it jteklum ti naka j’abteletik ta osil balamile, tey ta Everglades. Te yo’e oy lajuneb xcha’-vinik (30,000) ta mil j’abteletike, naka ch’abal svunik, likemik ta Mejiko, ta Vatemala xchi’uk ta Haiti (Ayti), ta xtuch’ik chichol, ich xchi’uk naranja.


“Ti k’alal ijva’tzantikotik li abtel ak’ob elav SKOTOL TA SKOTOL, ta sjabilal 1994, ja’ iyich’ pasel yo’ ti mu xcha’-‘ay xka’itik o ti ilajik ta mil-bail lavi x’elan yolel to xchi’uk ti ech’em xa li’ ta Chyapae; yech onox chich’ ak’bel yipal, k’usi un staoj yav stalel ti jchi’iltaktike, ti k’u x’elan ta sta stak´inike, ti k’opetike xchi’uk ti stalel skuxlejike, a le’e yu’un xa onox tz’ikem ku’untikótik ti oy xa ech’em ta vo’ob syen xchi’uk vaxakib sjabilale (508). Ali ak’ob elav li’e, tey ta xal ka’itik ti k’usi ta jch’untike xchi’uk ti k’usi yatel ko’ontik ti k’usi xi ilik o li k’op yu’un Sapatistaetik, a le’e batz’i ich’ay to o yo’onik ta sjunul balamil ti istam sbaik ta tuk’e”.
--Tziak Tza’pat Tz’it.


“Ti k’alal ilaj kak’tikotik iluk li ak’ob elav SKOTOL TA SKOTOL, ali jchi’iltaktik ti buch’utik isk’elik elave isjak’ik, k’u la yu’un istam sbaik ta tuk’ li Sapatistaetike.- Yu’un oy tajmek ti ilbajinele, a le’e ma’uk lo’il, -xkutikotik un. Ali EZLN, ja’ sva’an sbaik ti syu’elalike xchi’uk k’usuk ta xich’ malael ti oyuk lek ti chapanele, ti ich’el ta muk’ skwenta slumal ti batz’i vinik antzetike, ma’uk nox li ta Chyapae, yu’un ta sjunul Mejiko. Yu’un mu xa k’usi xich’ malael ti oy to ta x’ich’e ta muk’ ti k’ope, ch’abal, yu’un ja’ to yech ti istam sbaik ta tuk’e”.
–Kristobal Tz’it Nujkul.


“J-likel onox lik’ototikótik ta Imokalie, li j’abteletike tey lisjoyinotikótik, ja’ tey ijak’betikótik k’usi li yatel yo’onike. Epal mayaetik ti abol sbaike, yu’un la ch’abal yabtelik, yu’un la batz’i jutuk la tajmek ta xtojeik tey ta slumalike. Tey liyalbotikótik ti svokolike, k’usi un xko’olajtik la li vokol k’u cha’al chilik li’ to une”.
--Xun Teratol.


-“Vokol liyulotikótik li’ toe, ja’o ti ch’abal jvun lijelavotikótik o tale. Tey lijelavotikótik ta vi’nal tontik, ijnak’ jbatikótik ta belel ik’ubaletik, yu’un ti mi listaotikótik ta ilel li jtzakvanejetike (migrasyon) ta xtakvan sutel, ja’ ti bu xik’ototikótik ta lok’ele. Ta snutzvanik ta ka’, ta motosikleta, ta vilem k’ok’ (avyon), oy jtz’etikótik te’, ja’ xa ta jnak’ o jbatikótik li sk’obtake, tey xa likevuajotikótik o” .
--J’abtel Ch’abal Svun .


“Ta xchan ya’iik ti k’u xi mu xvinajik oe, k’usi un ep xa onox ti ta kajón xa ta sutik tale. Li yane ta xlajik mi ja’uk xvinaj sbiik, mu nabaj buch’u”.


“Li jelubtasvanejetike, ta xilbajin antzetik, viniketik ti yu’un ta sjelubtasvan k’alal Estaros Unirose, ja’ la chalik ti yu’un la ja’ lek xkuxet ko’ontik tey ta yan o balamile, yu’un la stak’ ep ta jta jtak’intik. Chalike che’e, ali brinkoetike ta xa la skus o xchakik li dolaretike. Li chalike, ti k’usi la stak’ pasele ja’ la sk’an ta xi’ochotik ta nail tza’nebal, ak’o la jtzaktik ti vun tak’inetik tey ta yav k’a’epe, la’uk la jpoktik, va’i un, ja’ la yech ep xa chkich’tik tal ti yaxal dolaretike. Tey la ta jtatik ti vun tak’in ta yav k’a’epe, ja’ nox la mi ijpoktike, xu’ xa la yech epal yaxal dólar xisutotik o tal”.


“Ti mi ijelavik xa ox ya’el ta tz’ake, yu’un ak’o nox stz’ik ti ilbajinel yu’un ti ajvaliletike, ti mu’yuk lek tojolile, ti chamele, ti ko’ol vayel xchi’uk ti ch’ake, ti mako’e. Ep buch’utik ta soral ta xvayik, yu’un ja’ ti mu stabeik stojol na buy ta xvayike, vo’-vinik (100) dólar la stojol ta xemana”.
--Tziak Tza’pat Tz’it.


“Li ta Imokalie, oy skaroailik ta xvayik li jchi’iltaktike, juju-kot naka oy yav sk’ok’ik, jun stza’nebik, oy ox-k’ol mi chan-k’ol snailik, oy ox-vo’ chan-vo’ xnaki ti jchiiltaktik ta juju-k’ol nae. Ju-jun ta stojik vo’ob syen dolar ta u, ja’ nox li j-k’ol svayebik une. Ati buch’u lek xil ta sat xk’ot ta Imokali mu xal ti yu’un oy xa yabtele. Skotol sob, ta vukub ora oy ta smilal li jchi’iltaktike, ta xchol sbaik, ta smalaik skaroail ta x’ik’eik o ech’el ta abtele. Ti mi inoj li karoe, ep xa tey lamal ta xkom ta xokon be ti jchi’iltaktike. Ti j-lome k’ajomal nox ta sta yabtelik chib, oxib k’ak’al ta xemana”.


“Oy j-lom stzob yu’un ep stak’inik, ak’o mi k’ajomal nox oxib k’ak’al ta xemana, xkuxiik o yech, stak’ to stak ech’el stak’in ta sna. Ti buch’utik oy xa onox sjabilal tey ta x’abtejike, oy xa smanik yunen poko’ karoik. Yan ti buch’u mu sna’ k’u xi ta sk’ej stak’in une, naka nox ta servesa ta xlaj yu’unik un. Ta xbatik ta nail pox, ta nail antz, ja’ te yo’ buy xchon sba antzetike, yu’un oy tajmek taj tey ta k’ox jteklume. J-likel ta xlaj yu’unik ti stak’inike ak’o mi oy svokolal ta sa’el”.


“Ati yajval osiletike ja’ nox yajval ti chonob servesae, ti xchonobil k’usitikuk stak’ lajesele, ti k’u’iletike, yu’un skotol. Oy xchonik poko’ k’u’uletik ti naka oy xch’akiltake”.
--Xun Teratol.


“Ti k’alal sta sk’ak’alil ta xkuxike, oy ep ti buch’utik mu stak’ xlok’ike, yu’un ti mi ilok’ike, ta stzakeik yu’un ti buch’u mu x’ak’van teyike (migrasyon). Batz’i mukul sk’an xlok’ik, yu’un li j’abteletik ta migrasyone yak’oj satik ti buch’u ma’uk slumalik teye. Li j’abteletik yu’un migrasyon une j-likel ta x’ojtikinvanik, ali buch’utik ma’uk slumalik teye mu sna’ xk’opojik ta ingles”.
--Maruch Rosenta te la Krus Vaskes.


“Ti buch’utik tey xa ayanemik ta Estaros Unirose, ti naka jkaxlan ti stz’unbalike, a le’e sna’ik xk’opojik ta ingles. Naka xa ja’ik ta spas trate yabtelik xchi’uk ti yajval osiletike. Ti j’abteletike mi ja’uk sna’ik buch’u onox ti ajvalile. Ti buch’u ta spas trate abtele batz’i ta x’ilbajinvanik. Batz’i chopol tajmek. Ati buch’u lek x’abteje ta x’ak’batik nox chanib dólar ta ora”.
--Xun Teratol.


“K’alal ta xibatotikótik ta tuch’-chichole ta xi`ak’batotikótik jujun jbaltetikótik. K’alal ta xnoj ku’untikótik ju-jun baltee ta xiyak´botikótik jun svinajeb ficha sbi, ti mi mu’yuk lek noj ti baltee, ta x’ilinik, ta xmajvanik, ja’ mu’yuk xa ta xak’ ti svinajeb une (ficha), toj k’ux ya’el, ja’ jutuk svokol li j-kot tz’i’ xixcha’leotikotike. K’alal xibatotikótik ta abtele, batz’i xk’uxet nox ye spas sbaik ti mi mu jsuj jbatikótik ti k’u x’elan ta sk’anbe. Ti k’alal ta xtakij jti’tikotike, ja’ yech chiyalbotikótik: -¡Uch’anik li vo’ kapal ta xpoxil tz’i’lele!-xi, (agua de diche). Ta j-likel o ta xlikvan ta tek’el”.
--J’abtel Ch’abal Svun.


“Ali buy stzoboj sbaik ti j’abteletik ta Immokalee, tey istabeik sbi, ja’ yech ikom k’u cha’al li’e. ”Ta Jteklum skwenta Jteklum”, ta xak’beik yil ti j’abteletike ti oy smantalil ti jchi’iltaktike. Tey likomotikótik xchi’ukik, tey livayotikótik ta skaroalik, te yo’ buy ta xvayike. Ja’ yech ika’ibetikótik o smelol ti k’u x’elan liyalbotikotike. Bak’intike teyotikótik ya’el ta pinkatik ta Chyapa, xaval noxe toj ep to chopol te yo’e”.
–Tziak Tza’pat Tz’it.


-“Ali j-chop j’abtelotikótik ta ak’-‘elave, j-likel onox iyich’ va’tzanel jun abtel yak’obil elav, ja’ xal ti k’u x’elan kuxulik li j’abteletike. MOL CHICHOL XCHI’UK YAJ- JELUBTASVANEJ, tey xal k’u x’elan svokolik, k’u x’elan iyikta snaik, ep tajmek ti chib sk’oplalik xlajike, ti k’u x’elan ta x’ilbajinvan ti jelubtasvanejetike, ti jpas-trate abteletike xchi’uk ti jk’elvanejetike, ti xi’el sba cha’iik ti j’abteletik ch’abal svunike, ti yik’al xlaj spikik li stak’inik ti ep tajmek ti svokolale. Ti ep k’usitik xk’otik o ta ch’ayele, oy staik o chamel k’u cha’al li SIDA, ti sk’uxul ti k’u x’elan svokolal ta staik ti jutuk yunen tojolike”.


“Ta ba’yi ak’-‘elave batz’i yech nox tajmek iyich’ yulesel ta jolol, li ak’-‘elave batz’i ispak’ o sk’obik tajmek, xchi’uk k’usuk tey isjak’ik iyalik k’u la x’elan ti Chyapae. Ja’ tey iyul o sjolik xch’ulelik ti jchi’iltaktik tey batemik ta abtel une. Istzob sbaik ispajes yabtelik, isnopik ta komon iyikta yabtelik jun k’ak’al”.


“A ti kabteltikotike itun o skwenta itoy o stojolik, ti stojolike chanib to ox dolar, ik’ot ta vo’ob dolar xchi’uk vo’ob xcha’-vinik ($5.25 ) ta ora; taje ja’ slajeb yalem tojolil un. Ja’ onox yech ti nopbil sk’oplale, yu’un onox ik’ot ta pasel un. Chalik chka’i ti j’abteletik taj va’i jun k’ak’al mu’yuk x’abtejike ta smilal la dolar ich’ayik. Ta yok’omal, ti jpas-trate abteletike iyak’ik xa vo’ob dolar xchi’uk vo’ob xcha’-vinik ($5.25) ta jun ora abtel. Ijelbetikótik xa sbi li abtel ak’ob elav une, ikom xa ta VO’OB XCHI’UK VO’OB XCHA’-VINIK”.
-- Xun Teratol.


-“¡Chanavokik ta soraltik yo’ ti stzob o sba li krixchanoe!, -xiyutotikótik li j’abteletik stzoboj sbaike (Coalición). Batz’i xch’ayet to yo’onik ik’otik ti k’alal iyilik jchi’iltaktik ta Tenejapa, Chamu’ xchi’uk ta Sotz’leb, ti tey xa ta xchan yokik slapoj sbatz’i k’u’ik ta xanavik ta soraltik tey ta jteklume. Li krixchanoetike ch-avanik, ¡Viva Sapatista!”. --Tziak Tza’pat Tz’it


“Ta xcha’-kojol jtzob jbatikótik, tey ik’ot jun vinik imaje la, ati sk’u’e balem ch’ich’. Ti k’usi la imaje oe, yu’un la tzk’an vo’ yuch’ yu’un la chtakij sti’. Tey la i’albat ak’o yuch’ li vo’ ta beo’e, taje yu’un la ja’ skapoj sba ta poxil tz’i’leltik, ti ja’ chtun yu’unik skwenta li chichole”.


-“Libat jk’opontikótik jyu’eletik, tzobol xchi’uk jtz’ibajometik ( periodistas) xchi’uk ti buch’utik ta xk’opojik ta televisyon. Ti j’abteletike iyak’ik iluk ti k’u’ul balem ch’ich’e, ti yu’un yech melel ti ilbaj x’ilvan ti ajvaliletike. Mi ja’uk oy k’usi ik’ot ta pasel, ch’abal. Ja’ la ti yech nox j’abtel ch’abal lek svunik une, mu’yuk la k’usi stak’ spasik, sk’anik chapanel”.
--Tziak Tza’pat Tz’it


“Oy jun jchi’iltikótik itzake yu’un jtzakvanejetik (policia) tey ijak’bat, -¿Buy nakalot, k’usi chapas li’ toe?,-x’utat. Ja’ ti lek chapal yu’un ti svuntak une, mu’yuk k’usi chopol ibat un. Ali jnitvanejetik ta abtel li buy stzoboj sbaik yu’un j’abteletik ta Imokalee, ibat sk’oponik ali migrasyonetike, tey ikoltaatik, va’i un, taj x’elan k’usitik iyich’ pasele isvinajesik ta vun te yo’e”.
--Xun Teratol.

-“Ikak’tikótik iluk ak’o ak’-‘elav SKOTOL TA SKOTOL, ta xokon eklixya, tey istzob sbaik epal krixchanoetik, isk’elik. Oy j-lom yajval osiletik tey ik’ot sk’elik uk. Chalike ali ak’-‘elave ja’ la chal skwenta li Sapatistae. Tey xjoyetik, slapanoj ik’ snenal satik, tey i’albatik komel ti j’abteletik ti ak’o la batikuk ta abtel ta chanib ora ik’-luman ta yok’omale”.“Ti k’usi lek iyilik ik’ot ta pasel yu’un ti kabteltikótik ta ak’ob elave, ti j’abteletike ijel snopobil yu’unik, ja’ me chopol iya’iik ti ajvaliletik une.- ¿La’ jtzaktik li Sapatistaetike yo’ to mu ta sok ep yu’unik li k’ope, ¡li j’abteletike yik’al stoy sbaik tajmek xchi’uk vo’otik!,-xiik. Li j’abteletike j-likel onox ibat yal ka’itikótik, ta chib ora ik’-luman lilok’otikótik tal yo’ ti mu xistaotikótik o ta tzakele, xchi’uk yo’ ti mu xisjipotikótik ech’el ta sve’el ti chanul vo’etik ali lakartoetike, a le’e yu’un naka ja’ oy tajmek tey ta tz’anal vo’etik ta xa’abtik tey ta Florida”.
--Tziak Tza’pat Tz’it.


“Li abteletik ak’ob elavetike, ja’ yech k’u cha’al, istales o lek xch’ulelik, isvik’ o lek satik. Li j’abteletik jelavemik ech’ele, iyalik ti ta la sk’an ta spasik yech uke, yo’ la ti xvinaj o ti k’usi palta yu’unike, ak’o vinajuk, ak’o cha’-vinajuk. Lisutotikótik ta jun o jabil noxtok, k’alal ilaje ja’ nox yech ta j’ech’el o ta sjabilal 1998, lichanubtasvanotikótik ta k’u xi xik’opojótik xchi’uk ti jpat jxokontike, ti k’u xi tzotz xvinaj xik’opojotike, ti k’usi stak’ ta jpastik ta anile, ti smeltzanel ti abtel ta ak’-‘elav ti k’usi yech melele, xchi’uk ti k’u xi xk’ot o ta pasel ta ak’ob elave”.
-- Xun Teratol.


“Ispas yabtel stukik ta ak’ob elav, yo’ ti ta spas xa stukike, yu’un ta xak’ik iluk ta ak’ob elav ti k’usi jelel snopobil yu’unik xchi’uk ti yajvval osiletike. J-moj ijmeltzantikótik li ak’ob elav ($5.25). Ta tz’akale ijcha’-k’eltikótik taj abtele i kak’tikótik iluk ta parajeletik ta Chyapa, ja’ xa isbiin ku’untikótik J’ABTELETIK TA JUN O BALAMIL”.
--Kristobal Tz’it Nujkul.


“Ti k’usi yatel ko’ontikotike, ti k’usi li’ay kak’tikótik iluke yu’un ak’o k’obinuk, xch’iuk taj tz’unubile. Ali j-chop j’abteletik ti k’usi sna’ik spasele ak’o p’oluk, ti sk’elomtake ak’o tzatzubuk ti sjol yo’onike”.
--Maryan Lopis te la Krus.


-“A ti kabteltikótik xchi’uk li Sna Jtz’ibajome lek itun tajmek skwenta ta jchap o jbatikótik li’ ta Immokalee une, ali yabtelike li skoltaotikótik ta ya’ibel smelol lek ti k’usi xi’elanotikotike. Liyak’botikótik ta snopel lek ti k’u x’elan jkuxlejaltikótik jtaojtikotike, ja’ yech ta jsa’betikótik smelol k’u xi xtojob ech’el un. Ali ak’-‘elav ta spasike yu’un ja’ chak’ jyules ta joltik, lavi une ijoyp’ij xa ku’untikótik skwenta xchanubtasel ti jchi’iltaktike. A le’e yu’un ja’ meltzanbil ku’untikótik xchi’uk ti buch’utik jchi’uktikótik ta abtele, ja’ sbi Sna’el + Ta Xkal Jk’optik = Ja’ Me Sjelel Taj Une, ja’ sjelel xlik ta yibel k’alal ak’ol”.
--Lukax Benítes, Jnitvanej ta tzobol abtel yu’un j’abteletik ta Imokalie.


“Xchi’uk li vo’one lek ikojtikin o ti k’u x’elan x’ech’ yu’unik ti k’ak’ale, ja’ nox ti tzotz yipal sk’ane, ja’ jna’ojtik ti oy to onox buy lumal ti staoj yav xchi’uk ti stz’unbal stukike, ti ch’abal lek ti ich’-bail ta muk’e, ch’abal buy xkojtikintik j-set’uk k’u x’elan ti smantalil ti jchi’iltaktike. Ali jk’ulejetike ja’ nox ta snopik li tak’ine, ja’ mu’yuk bu ta syules ta sjol ta sk’uxubin ti xchi’iltake skwenta epal krixchanoetike, ali ch’iel k’opojel xchi’uk li lekil chapanele staoj onox yav, lek nox ya’el xka’itik ja’ nox ti mu’yuk k’usi chk’ot ta pasele”.
--Tziak Tza’pat Tz’it.

 

  Mu me xyal ta yolon be  
  Mu me xmuy ta yak’ol be  
  Mu me k’usi xal yo’on  
  Mu me x’ilbajinat  
  Ta patil  
  Ta ba be  
  Ak’bo li syaxal bik’it bee,  
  Li yaxal bee,  
  --Popol Vuj  
     
  Borde tejido  
Moletik Mayaetik Lavie Talel Kuxlejal Spukel K'op
Slikebel
Oy Yan
Departmento de Antropologia
J'abteletik
Tz'ibetik
  Borde tejido