Unmasking the Maya

Bayuk Bajtuk te Ya’yejike

Te bit’il a’tejik te Sna Jtz’ibajom sok te j-a’teletik batz’il winiketik te baemik ta slum sk’inal te brinkoetike.

“Ay j-olil te Mejikoe ay banti ya stak’ bi smeltzanik, ay smakinaik, sok ayto xan a te bit’il ya xmuk’ubike, jich te Chyapae lon me’ba sok te yawal stz’unube, ja’ batz’i me’ba yu’un te Mejikoe, sok ja’ lom me’ba ta balamilal. Ja’ lom bayel te jme’tik tatik te mach’atik me’baik ta jk’axele. Ma’yuk ya jtajtik lek ka’teltik, sok ja’nix swentail te bitik ya sk’an xchonik sok te brinkoetike, te jbatz’il kiximtike ya sjelikixbel sok te chopol ixime te ya xtal ta slumal te brinkoetike. Te ixim ya xchonike ja’nax ta stak’ stun te chitametike. Ma’yuk xch’ulel, maba jich te bit’il kiximtike, te ja’ jmajtantik yu’un te kajwaltike. Te yiximike lom jalem stojol, te yu’un a te ma stak’ jchontikix ta nopol te ku’untik te bit’il nameje, te banti ya stak’ jchontik te bitik ya xlok’ ku’untike. Ja’ swentail te’ye, lom bayel te jlumaltik ya xbajtik ta le a’tel ta slumalik te brinkoetike. Ya skuyik ta jichuknax ya stak’ xjelawik bel te yu’un jich ma xlajik ta wi’nal ae sok ja’ te bit’il ma xlajik ta utz’inel yu’un soltaetik te bit’il la yich’ik pasel te Sapatistaetike”.
--Xun Teratol.

 
Ya yak'ik ta ilel a’teletik

Ta xche’yoxebal yuil a te bit’il alijk ta k’op te Sapatistaetik ta ya’wilal 1994, te mach’atik lek ay sjunik ta Floridae ik’otikbel te Sna Jtz’ibajom ta yak’el ta ilel te ya’telik ta Imokali, Florida, Ja’ ala jun ch’in lum te bayel yawal stz’unubike ta Everglades. Ja’ te ayik a te, 30,000 j-a’teletik te ma’yuk sjunik te lijkemik ta Mejikoe, Watemala (Jtzotzwex) sok Haití (Ayti) te ja’ ya xt’uchik te chicholetike, te ichetike sok te alchaxetike.

 

  Ya xchikna ta ilel te ya xmilwanik ta tuk’ te kanan yu’un ajwalile “Te k’alal la yich’ pasel te a’telil te TA SPISIL TA SWENTA SPISILE, ta ya’wilal 1994, ja’ la spasbetik ta swenta xch’ulelik te jme’tik tatik te mach’atik la yak’ sbaik ta milel ta pas k’opetik te ya’tike sok te k’axemix ta Chyapae, sjoyob la spasik tulan yu’un te manchuk ayukix utz’inel ta jlumaltike, ta stak’inike, te mach’a p’ij ya yak’ sbae soknix te stalelik te la tz’ikbetikixtal te ayix ta 508 sja’wilale. Ja’into te a’telile ja’ ya yak’ ta ilel te bit’il ay sponojibal ku’untike soknix te bi swentail te lijk ta k’op te Sapatistaetike, te la yak’beik xiwel sp’ejel balamilal yu’un te stujk’ike”.
--Tziak Tza’pat Tz’it.

 

  Ya xbenik sok slok’omba ta pak’ te Marcos

“Ta patil te la ka’k’tik ta ilel te SPISIL TA SWENTA SPISILE, te mach’atik ak’ot yilike te bi yu’un te lijk stzak stujk’ik te Sapatistaetike. –“Ja’ te lom bayel utz’inele, sok maba lotil” –Jich la kalbetik. Te EZLN ja’ ya yak’ta ilel te jp’ijiltike sok ja’ ya jmaylitik te ayuk bi k’aalil ayuk lek chajpanele sok te yakuk staik lek te binti ya sk’an yo’tanik te slumal batz’il winiketike, maba ja’nax ta Chyapa, ta sp’ejel te Mejikoe. Te slumal batz’il winiketike ma’yuk bi k’aalil ya yich’ik a’yel stojol sk’opik, te manchuk la stzak stuk’ike”.
--Kristobal Tz’it Nujkul.

 

 

“Ja’nax te k’alal ak’ootik ta Imokali, te j-a’teletike la sjoyotik ta olil, jich la jojk’obetik te binti chopol ya yilike. Bayel batz’il winiketik te me’baike, te ma’yuk ya’telike sok te ma’yuk lek ya yich’ik tojel ta slumalike. La kilbetik te bit’il ay swokolik te ae, ja’ pajal sok yilel te bit’il k’axemotik li’e”.
--Xun Teratol.

 

  Ja’ te mach’a yich’o ya’tel ta stsakel te mach’atik jichnax ya xjelawik bele

“Lom bayel jwokoltik ajulotik li’i, melel jichnax ajelawotiktal. La jtuyintatiktal te takin k’inale, la jnak’ jbajtik ta be tza’etik, melel teme la yilotik te jkanan beetike, ya stikunotik sujtel ta banti lijkemotiktale. Ya snutzotik ta kawayu, ta ch’in kuchojibal, ta xulemtak’inetik, sok ta tz’ietik. Te k’alal ya kiltik xjelaw te xulemtak’ine, ya jtz’etik te’ ya jnak’ba ta sk’abk’ab jo’tik sok ay ja’ jmak jbajtik a te k’abk’ab te’e”.
--J-a’tel Te Ma’yuk Sjune.

 

      Ta jlejchxan El Próimo
Mamaletik Mayaetik Ya'tik Talel Kuxlejal Spukel K'op
Slijkibal
Ay Yan
Departmento de Antropologia
J'a'teletik
Tz'ibetik
  Borde tejido